e-homo religiosus

Symbol of Sardica (343) /Σύμβολο της Σαρδικής (343)

2012-02-14T14:08:00.002+02:00

Histoire de l'Eglise Tome 4 (1676)
[Greek-French, PDF]

Θεοδώρητος Κύρου, Εκκλησιαστική ιστορία 2:7 /

Theodoret of Cyrus, Church history 2:7

Περὶ τῆς ἐν Σαρδικῇ γενομένης συνόδου.

Εἰς δὲ τὴν Σαρδικὴν πεντήκοντα μὲν καὶ διακόσιοι συνῆλθον ἀρχιερεῖς, ὡς διδάσκει τὰ παλαιὰ διηγήματα. Ἀφίκετο δὲ καὶ ὁ μέγας Ἀθανάσιος καὶ Ἀσκληπᾶς ὁ Γαζαῖος, οὗ καὶ πρόσθεν ἐμνήσθην, καὶ Μάρκελλος ὁ Ἀγκύρας τῆς Γαλατῶν μητροπόλεως, ὃς καὶ ἐπὶ τῆς συνόδου τῆς μεγάλης ἐπίσκοπος ἦν. Ἀφίκοντο δὲ καὶ οἱ τούτων κατήγοροι καὶ οἱ τῆς αἱρετικῆς προστατεύοντες φάλαγγος, οἱ πάλαι τῶν περὶ τὸν Ἀθανάσιον γενόμενοι δικασταί. Ἀλλὰ τῆς συνόδου μεμαθηκότες τὸ ἀκλινὲς καὶ τὴν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ὑγίειαν, οὐδὲ κληθέντες εἰσῆλθον εἰς τὸ συνέδριον ἀλλ´ ἀπέδρασαν σὺν τοῖς ἀδίκοις δικασταῖς καὶ οἱ κατήγοροι. Καὶ τοῦτο ἄμεινον διδάσκει τῆς συνόδου τὰ γράμματα, ἃ σαφοῦς εἵνεκα διδασκαλίας ἐνθήσω τῇ συγγραφῇ.

Συνοδικὸν ὑπὸ τῶν αὐτόθι συνεληλυθότων ἐπισκόπων
πρὸς τοὺς κατὰ τὴν οἰκουμένην ἐπισκόπους γραφέν.

«Ἡ ἁγία σύνοδος ἡ κατὰ θεοῦ χάριν ἐν Σαρδικῇ συναχθεῖσα ἀπό τε Ῥώμης καὶ Σπανίων καὶ Γαλλίων, Ἰταλίας, Καμπανίας, Καλαβρίας, Ἀφρικῆς, Σαρδανίας, Παννονίας, Μυσίας, Δακίας, Δαρδανίας, ἄλλης Δακίας, Μακεδονίας, Θεσσαλίας, Ἀχαΐας, Ἠπείρων, Θρᾴκης, Ῥοδόπης, Ἀσίας, Καρίας, Βιθυνίας, Ἑλλησπόντου, Φρυγίας, Πισιδίας, Καππαδοκίας, Πόντου, Κιλικίας, Φρυγίας ἄλλης, Παμφυλίας, Λυδίας, νήσων Κυκλάδων, Αἰγύπτου, Θηβαΐδος, Λιβύης, Γαλατίας, Παλαιστίνης, Ἀραβίας, τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις καὶ συλλειτουργοῖς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἐκκλησίας, ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς ἐν κυρίῳ χαίρειν.

Πολλὰ μὲν καὶ πολλάκις ἐτόλμησαν οἱ Ἀρειομανῖται κατὰ τῶν δούλων τοῦ θεοῦ τῶν τὴν πίστιν φυλαττόντων τὴν ὀρθήν. Νόθον γὰρ ὑποβάλλοντες διδασκαλίαν τοὺς ὀρθοδόξους ἐλαύνειν ἐπειράθησαν· τοσοῦτον δὲ λοιπὸν κατεπανέστησαν κατὰ τῆς πίστεως ὡς μηδὲ τὴν ἀκοὴν τῶν θεοφιλεστάτων βασιλέων λαθεῖν. Τοιγαροῦν τῆς χάριτος τοῦ θεοῦ συνεργούσης, καὶ αὐτοὶ οἱ εὐσεβέστατοι βασιλεῖς συνήγαγον ἡμᾶς ἐκ διαφόρων ἐπαρχιῶν καὶ πόλεων καὶ τὴν ἁγίαν ταύτην σύνοδον ἐπὶ τὴν Σαρδέων πόλιν γενέσθαι δεδώκασιν, ἵνα πᾶσα μὲν διχόνοια περιαιρεθῇ, πάσης δὲ κακοπιστίας ἐξελαθείσης, ἡ εἰς τὸν Χριστὸν εὐσέβεια μόνη παρὰ πᾶσι φυλάττηται. Ἦλθον γὰρ ἀπὸ τῆς Ἑῴας ἐπίσκοποι, προτραπέντες καὶ αὐτοὶ παρὰ τῶν εὐσεβεστάτων βασιλέων, μάλιστα δι´ ὅπερ ἐθρύλουν πολλάκις περὶ τῶν ἀγαπητῶν ἀδελφῶν ἡμῶν καὶ συλλειτουργῶν, Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρκέλλου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶ τοῦ Γάζης. ἴσως γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς αὐτοὺς ἔφθασαν αἱ διαβολαί, ὡς καὶ τὰς ἡμετέρας ἀκοὰς ἐπεχείρησαν παρασαλεῦσαι, ἵνα κατὰ μὲν τῶν ἀθώων ἃ λέγουσι πιστεύηται, τὴν δὲ τῆς μοχθηρᾶς αὐτῶν αἱρέσεως ὑπόνοιαν ἐπικρύψωσιν. Ἀλλ´ οὐκ ἐπὶ πολὺ ταῦτα ποιεῖν συνεχωρήθησαν. ἔστι γὰρ ὁ προϊστάμενος τῶν ἐκκλησιῶν κύριος, ὁ ὑπὲρ τούτων καὶ ὑπὲρ πάντων ἡμῶν θάνατον ὑπομείνας, καὶ δι´ αὐτὰς τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον πᾶσιν ἡμῖν δεδωκώς.

Πάλαι μὲν οὖν ἔγραψαν οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Μάριν καὶ Θεόδωρον καὶ Θεογόνιον καὶ Οὐρσάκιον καὶ Οὐάλεντα καὶ Μηνόφαντον καὶ Στέφανον Ἰουλίῳ τῷ συλλειτουργῷ ἡμῶν, τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἐπισκόπῳ, κατὰ τῶν προειρημένων συλλειτουργῶν ἡμῶν, λέγομεν δὴ Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρκέλλου τοῦ ἐπισκόπου Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶ τοῦ Γάζης. ἔγραψαν δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἄλλων μερῶν ἐπίσκοποι, μαρτυροῦντες μὲν ἐπὶ τῇ καθαρότητι τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Ἀθανασίου, τὰ δὲ παρὰ τῶν περὶ Εὐσέβιον γενόμενα οὐδὲν ἕτερον ἢ ψεύδη καὶ συκοφαντίας εἶναι μεστά. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα ἐκ τοῦ κληθέντας αὐτοὺς παρὰ τοῦ ἀγαπητοῦ καὶ συλλειτουργοῦ Ἰουλίου μὴ ἀπαντῆσαι, καὶ ἐκ τῶν γραφέντων παρὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ἰουλίου φανερὰ τούτων ἡ συκοφαντία πέφηνεν (ἦλθον γὰρ ἂν εἴπερ ἐθάρρουν οἷς ἔπραξαν καὶ πεποιήκασι κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν), ὅμως καὶ ἐξ ὧν πεποιήκασιν ἐν ταύτῃ τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ συνόδῳ, φανερωτέραν τὴν ἑαυτῶν συσκευὴν ἀπέδειξαν. Ἀπαντήσαντες γὰρ εἰς τὴν Σαρδέων πόλιν, ἰδόντες τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν Ἀθανάσιον καὶ Μάρκελλον καὶ Ἀσκληπᾶν καὶ τοὺς ἄλλους, ἐφοβήθησαν εἰς κρίσιν ἐλθεῖν. Καὶ οὐχ ἅπαξ οὐδὲ δεύτερον ἀλλὰ καὶ πολλάκις κληθέντες, οὐχ ὑπήκουσαν ταῖς κλήσεσι· καίτοι πάντων τῶν συνελθόντων ἐπισκόπων, μάλιστα τοῦ εὐγηροτάτου Ὁσίου τοῦ καὶ διὰ τὸν χρόνον καὶ διὰ τὴν ὁμολογίαν καὶ διὰ τὸ τοσοῦτον κάματον ὑπομεμενηκέναι πάσης τιμῆς τε καὶ αἰδοῦς τυγχάνοντος ἀξίου, ἀναμενόντων καὶ προτρεπομένων αὐτοὺς εἰσελθεῖν εἰς τὴν κρίσιν, ἵνα ἅπερ ἀπόντων τῶν συλλειτουργῶν ἐθρύλησαν καὶ ἔγραψαν κατ´ αὐτῶν, ταῦτα παρόντες ἐλέγξαι δυνηθῶσιν. Ἀλλ´ οὐκ ἦλθον κληθέντες, καθὼς προείπομεν, δεικνύντες καὶ ἐκ τούτων τὴν συκοφαντίαν αὐτῶν καὶ μόνον οὐχὶ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ τὴν συσκευὴν ἣν πεποιήκασι βοῶντες διὰ τῆς παραιτήσεως. Οἱ γὰρ θαρροῦντες οἷς λέγουσι, τούτοις καὶ εἰς πρόσωπον συστῆναι δύνανται. Ἐπειδὴ δὲ οὐκ ἀπήντησαν, νομίζομεν λοιπὸν μηδένα ἀγνοεῖν, κἂν ἐκεῖνοι πάλιν κακουργεῖν ἐθελήσωσιν, ὅτι μηδὲν ἔχοντες κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν ἐλέγξαι, τούτους μὲν διαβάλλουσιν ἀπόντας, παρόντας δὲ διαφεύγουσιν.

Ἔφυγον γάρ, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, οὐ μόνον διὰ τὴν κατὰ τούτων συκοφαντίαν, ἀλλ´ ὅτι καὶ τοὺς ἐπὶ διαφόροις ἐγκλήμασιν ἐγκαλοῦντας αὐτοῖς ἐθεώρουν ἀπαντήσαντας. Δεσμὰ γὰρ ἦν καὶ σίδηρα προφερόμενα· καὶ ἀπ´ ἐξορίας ἐπανελθόντες ἄνθρωποι, καὶ παρὰ τῶν ἔτι κατεχομένων ἐν ἐξορίαις ἐλθόντες ἦσαν συλλειτουργοί· συγγενεῖς καὶ φίλοι δὲ τῶν δι´ αὐτοὺς ἀποθανόντων παρεγένοντο· καὶ τὸ μέγιστον, ἐπίσκοποι παρῆσαν, ὧν ὁ μὲν τὰ σίδηρα καὶ τὰς κατήνας προέφερεν ἃ δι´ αὐτοὺς ἐφόρεσεν, οἱ δὲ τὸν ἐκ τῆς διαβολῆς αὐτῶν θάνατον ἐμαρτύραντο. Εἰς τοσοῦτον γὰρ ἔφθασαν ἀπονοίας ὡς καὶ ἐπίσκοπον ἐπιχειρεῖν ἀνελεῖν· καὶ ἀνεῖλον ἂν εἰ μὴ ἐξέφυγε τὰς χεῖρας αὐτῶν. Ἀνέστη γοῦν ὁ συλλειτουργὸς ἡμῶν ὁ μακαρίτης Θεόδουλος, φεύγων αὐτῶν τὴν διαβολήν· κεκέλευστο γὰρ ἐκ διαβολῆς αὐτῶν ἀποθανεῖν. Ἄλλοι δὲ ξιφῶν πληγὰς ἐπεδείκνυντο, ἄλλοι λιμὸν ὑπομεμενηκέναι παρ´ αὐτῶν ἀπωδύροντο. Καὶ ταῦτα οὐχ οἱ τυχόντες ἐμαρτύρουν ἄνθρωποι, ἀλλ´ ἐκκλησίαι ὅλαι ἦσαν, ὑπὲρ ὧν οἱ ἀπαντήσαντες καὶ πρεσβεύοντες ἐδίδασκον, στρατιώτας ξιφήρεις, ὄχλους μετὰ ῥοπάλων, δικαστῶν ἀπειλάς, πλαστῶν γραμμάτων ὑποβολάς (ἀνεγνώσθη γὰρ γράμματα τῶν περὶ Θεογόνιον κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν, Ἀθανασίου καὶ Μαρκέλλου καὶ Ἀσκληπᾶ, ἵνα καὶ βασιλέας κατ´ αὐτῶν κινήσωσι· καὶ ταῦτα ἤλεγξαν οἱ γενόμενοι τότε διάκονοι Θεογονίου), πρὸς τούτοις παρθένων γυμνώσεις, ἐμπρησμοὺς ἐκκλησιῶν, φυλακὰς κατὰ τῶν συλλειτουργῶν· καὶ ταῦτα πάντα δι´ οὐδὲν ἕτερον ἢ διὰ τὴν δυσώνυμον αἵρεσιν τῶν Ἀρειομανιτῶν. Οἱ γὰρ παραιτούμενοι τὴν πρὸς τούτους χειροτονίαν καὶ κοινωνίαν ἀνάγκην εἶχον πειραθῆναι τούτων.

Ταῦτα τοίνυν συνορῶντες, εἰς στενὸν εἶχον τὰ τῆς προαιρέσεως. Αἰσχυνόμενοι γὰρ ἃ δεδράκασι, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἔτι ταῦτα κρύπτεσθαι ἀπήντησαν εἰς τὴν Σαρδέων πόλιν, ἵνα διὰ τῆς ἀφίξεως ὑπόνοιαν ὡς μὴ πλημμελήσαντες δόξωσιν ἀποφέρεσθαι. ἰδόντες οὖν τοὺς παρ´ αὐτῶν συκοφαντηθέντας καὶ τοὺς παρ´ αὐτῶν παθόντας, τοὺς κατηγόρους, τοὺς ἐλέγχους πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχοντες, εἰσελθεῖν οὐκ ἐδύναντο κληθέντες, καίτοι τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν Ἀθανασίου καὶ Μαρκέλλου καὶ Ἀσκληπᾶ πολλῇ τῇ παρρησίᾳ χρωμένων καὶ ἀποδυρομένων καὶ ἐπικειμένων καὶ προκαλουμένων αὐτούς, καὶ ἐπαγγελλομένων μὴ μόνον ἐλέγχειν τὴν συκοφαντίαν ἀλλὰ καὶ δεικνύναι ὅσα κατὰ τῶν ἐκκλησιῶν αὐτῶν ἐπλημμέλησαν. Οἱ δὲ τοσούτῳ φόβῳ τοῦ συνειδότος κατεσχέθησαν ὡς φυγεῖν αὐτούς, καὶ διὰ τῆς φυγῆς τὴν συκοφαντίαν αὐτῶν ἐλέγξαι καὶ ἅπερ ἐπλημμέλησαν διὰ τῶν δρασμῶν ὁμολογῆσαι.

Εἰ καὶ τὰ μάλιστα οὐ μόνον ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τούτων ἡ κακοτροπία καὶ ἡ συκοφαντία αὐτῶν δείκνυται, ὅμως ἵνα μηδὲ ἐκ τῆς φυγῆς πρόφασίν τινα ἑτέρας κακουργίας πορίσασθαι δυνηθῶσιν, ἐσκεψάμεθα κατὰ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον τὰ παρ´ ἐκείνων δραματουργηθέντα ἐξετάσαι. Καὶ τοῦτο προθέμενοι, εὑρήκαμεν αὐτοὺς ἐκ τῶν πραχθέντων συκοφάντας καὶ μηδὲν ἕτερον ἢ ἐπιβουλὴν κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν πεποιηκότας. Ὃν γὰρ ἔλεγον παρὰ Ἀθανασίου πεφονεῦσθαι Ἀρσένιον, οὗτος ζῇ καὶ ἐν τοῖς ζῶσιν ἐξετάζεται. Ἀπὸ δὲ τούτου καὶ τὰ περὶ τῶν ἄλλων θρυληθέντα παρ´ αὐτῶν φαίνεται πλάσματα.

Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ ποτηρίου ἐθρύλουν ὡς κλασθέντος παρὰ Μακαρίου τοῦ πρεσβυτέρου Ἀθανασίου, ἐμαρτύρησαν μὲν αὐτοῖς οἱ παραγενόμενοι ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρεώτου καὶ τῶν λοιπῶν τόπων, ὅτι μηδὲν τούτων πέπρακται· καὶ οἱ ἐπίσκοποι δὲ γράψαντες οἱ ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου πρὸς Ἰούλιον τὸν συλλειτουργὸν ἡμῶν ἱκανῶς διεβεβαιοῦντο μηδὲ ὑπόνοιαν ὅλως τοιαύτην γεγενῆσθαι. Ἄλλως τε λέγουσιν ὑπομνήματα ἔχειν κατ´ αὐτοῦ, ἃ κατὰ μονομέρειαν συνέστη γεγενῆσθαι. Καὶ ὅμως καὶ ἐν τοῖς ὑπομνήμασι τούτοις ἐθνικοὶ καὶ κατηχούμενοι ἠρωτῶντο· ἐξ ὧν εἷς κατηχούμενος ἐρωτώμενος ἔφασκεν ἔνδον εἶναι ὅτε Μακάριος ἐπέστη τῷ τόπῳ, καὶ ἕτερος ἐρωτώμενος ἔλεγε τὸν θρυλούμενον παρ´ αὐτῶν Ἰσχύραν νοσοῦντα κατακεῖσθαι ἐν κελλίῳ, ὡς ἀπὸ τούτου φαίνεσθαι μηδ´ ὅλως γεγενῆσθαί τι τῶν ὅλων μυστηρίων, διὰ τὸ τοὺς κατηχουμένους ἔνδον εἶναι καὶ τὸν Ἰσχύραν μὴ παρεῖναι, ἀλλὰ νοσοῦντα κατακεῖσθαι. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ παμπόνηρος Ἰσχύρας, ψευσάμενος ἐπὶ τῷ εἰρηκέναι κεκαυκέναι τὸν Ἀθανάσιόν τινα τῶν θείων βιβλίων καὶ † διαψεύσασθαι, ὡμολόγησε κατ´ ἐκεῖνο καιροῦ νοσεῖν ὅτε Μακάριος παρῆν καὶ κατακεῖσθαι, ὡς καὶ ἐκ τούτου συκοφάντην αὐτὸν δείκνυσθαι. Ἀμέλει τῆς συκοφαντίας ταύτης μισθὸν αὐτῷ τῷ Ἰσχύρᾳ δεδώκασιν ἐπισκόπου ὄνομα, τῷ μηδὲ πρεσβυτέρῳ τυγχάνοντι. Ἀπαντήσαντες γὰρ δύο πρεσβύτεροι, σὺν Μελιτίῳ ποτὲ γενόμενοι, ὕστερον δὲ ὑπὸ τοῦ μακαρίου Ἀλεξάνδρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας δεχθέντες, [οἳ] καὶ σὺν Ἀθανασίῳ ὄντες ἐμαρτύρησαν μηδὲ πώποτε τοῦτον πρεσβύτερον Μελιτίου γεγενῆσθαι, μηδ´ ὅλως ἐσχηκέναι Μελίτιον εἰς τὸν Μαρεώτην ἐκκλησίαν ἢ λειτουργόν. Καὶ ὅμως τὸν μηδὲ πρεσβύτερον τυγχάνοντα νῦν ὡς ἐπίσκοπον προήγαγον, ἵνα τῷ ὀνόματι τούτῳ δόξωσιν ἐπὶ τῇ συκοφαντίᾳ καταπλήττειν τοὺς ἀκούοντας.

Ἀνεγνώσθη δὲ καὶ τὸ σύγγραμμα τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Μαρκέλλου καὶ εὑρέθη τῶν περὶ Εὐσέβιον ἡ κακοτεχνία· ἃ γὰρ ὡς ζητῶν ὁ Μάρκελλος εἴρηκεν, ταῦτα ὡς ὡμολογημένα διαβεβλήκασιν. Ἀνεγνώσθη γοῦν ταῦτα καὶ τὰ ἑξῆς καὶ τὰ πρὸ αὐτῶν τῶν ζητημάτων, καὶ ὀρθὴ ἡ πίστις τοῦ ἀνδρὸς εὑρέθη. Οὔτε γὰρ ἀπὸ τῆς ἁγίας Μαρίας, ὡς αὐτοὶ διεβεβαιώσαντο, ἀρχὴν ἐδίδου τῷ τοῦ θεοῦ λόγῳ, οὔτε τέλος ἔχειν τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ἀλλὰ καὶ τὴν βασιλείαν ἄναρχον καὶ ἀκατάπαυστον εἶναι τὴν τούτου ἔγραψεν. Καὶ Ἀσκληπᾶς δὲ ὁ συλλειτουργὸς προσήνεγκεν ὑπομνήματα γεγενημένα ἐν Ἀντιοχείᾳ, παρόντων τῶν κατηγόρων καὶ Εὐσεβίου τοῦ ἀπὸ Καισαρείας· καὶ ἐκ τῶν ἀποφάσεων τῶν δικασάντων ἐπισκόπων ἔδειξεν ἑαυτὸν ἀθῶον εἶναι.

Εἰκότως οὖν, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί, καλούμενοι πολλάκις οὐχ ὑπακούουσιν, εἰκότως ἔφυγον. Ὑπὸ γὰρ τοῦ συνειδότος ἐλαυνόμενοι, φυγῇ τὰς συκοφαντίας ἑαυτῶν ἐβεβαίωσαν, καὶ πιστευθῆναι κατ´ αὐτῶν πεποιήκασιν ἅπερ παρόντες οἱ κατηγοροῦντες ἔλεγον καὶ ἐπεδείκνυντο. ἔτι τοίνυν πρὸς τούτοις πᾶσι καὶ τοὺς πάλαι κατηγορηθέντας καὶ ἐκβληθέντας διὰ τὴν Ἀρείου αἵρεσιν οὐ μόνον ἐδέξαντο, ἀλλὰ καὶ εἰς μείζονα βαθμὸν προήγαγον, διακόνους μὲν εἰς πρεσβυτέριον, ἀπὸ δὲ πρεσβυτέρων εἰς ἐπισκοπήν, δι´ οὐδὲν ἕτερον ἢ ἵνα τὴν ἀσέβειαν διασπεῖραι καὶ πλατῦναι δυνηθῶσι καὶ τὴν εὐσεβῆ διαφθείρωσι πίστιν.

Εἰσὶ δὲ τούτων μετὰ τοὺς περὶ Εὐσέβιον νῦν ἔξαρχοι Θεόδωρος ἀπὸ Ἡρακλείας, Νάρκισσος ἀπὸ Νερωνιάδος τῆς Κιλικίας, Στέφανος ἀπὸ Ἀντιοχείας, Γεώργιος ἀπὸ Λαοδικείας, Ἀκάκιος ἀπὸ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, Μηνόφαντος ἀπὸ Ἐφέσου τῆς Ἀσίας, Οὐρσάκιος ἀπὸ Σιγγιδούνου τῆς Μυσίας, Οὐάλης ἀπὸ Μυρσοῦ τῆς Παννονίας. Καὶ γὰρ οὗτοι τοῖς σὺν αὐτοῖς ἐλθοῦσιν ἀπὸ τῆς Ἑῴας οὐκ ἐπέτρεπον οὔτε εἰς τὴν ἁγίαν σύνοδον εἰσελθεῖν οὔτε ὅλως εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ παραβαλεῖν συνεχώρησαν. Καὶ ἐρχόμενοι δὲ εἰς τὴν Σαρδικὴν κατὰ τόπους συνόδους ἐποιοῦντο πρὸς ἑαυτοὺς καὶ συνθήκας μετὰ ἀπειλῶν, ὥστε ἐλθόντας αὐτοὺς εἰς τὴν Σαρδικὴν μηδ´ ὅλως εἰς τὴν κρίσιν ἐλθεῖν, μήτε ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνελθεῖν τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ συνόδῳ, ἀλλὰ μόνον ἐλθόντας καὶ ἀφοσιώσει τὴν ἑαυτῶν ἐπιδημίαν ἐπιδειξαμένους ταχέως φυγεῖν. Ταῦτα γὰρ γνῶναι δεδυνήμεθα παρὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν Μακαρίου ἀπὸ Παλαιστίνης καὶ Ἀστερίου ἀπὸ Ἀραβίας, τῶν ἐλθόντων σὺν αὐτοῖς καὶ ἀναχωρησάντων ἀπὸ τῆς ἀπιστίας αὐτῶν. Οὗτοι γὰρ ἐλθόντες εἰς τὴν ἁγίαν σύνοδον, τὴν μὲν βίαν ἣν ἔπαθον ἀπωδύραντο, οὐδὲν δὲ παρ´ αὐτοῖς ὀρθὸν ἔλεγον πράττεσθαι, προστιθέντες καὶ τοῦτο ὡς ἄρα εἶεν τῆς ὀρθῆς ἀντιποιούμενοι δόξης καὶ κωλυόμενοι ἐξ αὐτῶν ἐλθεῖν ἐνταῦθα καὶ διὰ τὸ ἀπειλεῖν καὶ ἐντέλλεσθαι κατὰ τῶν βουλομένων ἀναχωρεῖν ἀπ´ αὐτῶν. Τούτου γοῦν ἕνεκα καὶ ἐν ἑνὶ οἴκῳ πάντες μεῖναι ἐσπούδασαν, μηδὲ τὸ βραχύτατον ἰδιάζειν αὐτοῖς ἐπιτρέψαντες.

Ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔδει παρασιωπῆσαι οὐδὲ ἀνεκδικήτους ἐᾶσαι τὰς συκοφαντίας, τὰ δεσμά, τοὺς φόνους, τὰς πληγάς, τὰς περὶ τῶν πλαστῶν ἐπιστολῶν συσκευάς, τὰς αἰκίας, τὰς γυμνώσεις τῶν παρθένων, τὰς ἐξορίας, τὰς καταλύσεις τῶν ἐκκλησιῶν, τοὺς ἐμπρησμούς, τὰς μεταθέσεις ἀπὸ μικρῶν πόλεων εἰς μείζονας παροικίας, καὶ πρό γε πάντων τὴν κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως νῦν ἐπαναστᾶσαν δυσώνυμον Ἀρειανὴν αἵρεσιν δι´ αὐτῶν, τούτου γοῦν ἕνεκεν τοὺς μὲν ἀγαπητοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν καὶ συλλειτουργούς, Ἀθανάσιον τὸν τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπον καὶ Μάρκελλον τὸν τῆς Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶν τὸν Γάζης καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς συλλειτουργοῦντας τῷ κυρίῳ, ἀθώους καὶ καθαροὺς εἶναι ἀπεφηνάμεθα, γράψαντες καὶ εἰς τὴν ἑκάστου παροικίαν ὥστε γιγνώσκειν ἑκάστης ἐκκλησίας τοὺς λαοὺς τοῦ ἰδίου ἐπισκόπου τὴν καθαρότητα καὶ τοῦτον μὲν ἔχειν ἐπίσκοπον καὶ προσδοκᾶν, τοὺς δὲ εἰς τὰς ἐκκλησίας αὐτῶν ἐπελθόντας δίκην λύκων, Γρηγόριον τὸν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, Βασίλειον τὸν ἐν Ἀγκύρᾳ, καὶ Κυντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ, τούτους μηδὲ ἐπισκόπους ὀνομάζειν μηδὲ Χριστιανοὺς μηδὲ ὅλως κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτοὺς ἔχειν μηδὲ δέχεσθαί τινα παρ´ αὐτῶν γράμματα μήτε γράφειν πρὸς αὐτούς.

Τοὺς δὲ περὶ Θεόδωρον τὸν ἀπὸ Ἡρακλείας τῆς Εὐρώπης καὶ Νάρκισσον τὸν ἀπὸ Νερωνιάδος τῆς Κιλικίας καὶ Ἀκάκιον τὸν ἀπὸ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης καὶ Στέφανον ἀπὸ Ἀντιοχείας καὶ Οὐρσάκιον ἀπὸ Σιγγιδούνου τῆς Μυσίας καὶ Οὐάλεντα τὸν ἀπὸ Μυρσῶν τῆς Παννονίας καὶ Μηνόφαντον τὸν ἀπὸ Ἐφέσου καὶ Γεώργιον τὸν ἀπὸ Λαοδικείας, εἰ καὶ φοβηθεὶς μὴ παρεγένετο ἀπὸ τῆς Ἑῴας, ὅμως διὰ τὸ ἀπὸ τοῦ μακαρίου Ἀλεξάνδρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας καθῃρῆσθαι αὐτὸν καὶ διὰ τὸ καὶ τούτους σὺν αὐτῷ τῆς Ἀρείου μανίας εἶναι καὶ διὰ τὰ ἐπενεχθέντα αὐτοῖς ἐγκλήματα, τούτους παμψηφεὶ καθεῖλεν ἡ ἁγία σύνοδος ἀπὸ τῆς ἐπισκοπῆς· καὶ ἐκρίναμεν μὴ μόνον αὐτοὺς ἐπισκόπους μὴ εἶναι, ἀλλὰ μηδὲ κοινωνίας μετὰ τῶν πιστῶν αὐτοὺς καταξιοῦσθαι. Τοὺς γὰρ χωρίζοντας τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας καὶ θεότητος τὸν υἱὸν καὶ ἀπαλλοτριοῦντας τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ πατρὸς χωρίζεσθαι ἀπὸ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας προσήκει καὶ ἀλλοτρίους εἶναι τοῦ Χριστιανῶν ὀνόματος. ἔστωσαν τοίνυν καὶ ἡμῖν καὶ πᾶσιν ἀνάθεμα, διὰ τὸ κεκαπηλευκέναι αὐτοὺς τὸν λόγον τῆς ἀληθείας. Ἀποστολικὸν γάρ ἐστι παράγγελμα· «εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ´ ὃ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω». Τούτοις μηδένα κοινωνεῖν παραγγείλατε· « Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος». Τούτους πάντας μακρὰν ποιεῖτε· « Οὐδεμία γὰρ συμφωνία Χριστῷ πρὸς Βελίαρ». Καὶ φυλάξασθε, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί, μήτε γράφειν πρὸς αὐτοὺς μήτε γράμματα παρ´ αὐτῶν δέχεσθαι. Σπουδάσατε δὲ καὶ ὑμεῖς, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ καὶ συλλειτουργοί, ὡς τῷ πνεύματι παρόντες τῇ συνόδῳ ἡμῶν συναινέσαι καὶ ψηφίσασθαι δι´ ὑπογραφῆς ὑμετέρας, ὑπὲρ τοῦ παρὰ πάντων τῶν ἁπανταχοῦ συλλειτουργῶν ἡμῶν ὁμοφωνίαν διασώζεσθαι.

Ἀποκηρύττομεν δὲ ἐκείνους καὶ ἐξορίζομεν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας τοὺς διαβεβαιουμένους ὅτι θεός ἐστιν δηλονότι ὁ Χριστός, ἀλλὰ μὴν ἀληθινὸς θεὸς οὐκ ἔστιν, ὅτι υἱός ἐστιν, ἀλλὰ ἀληθινὸς υἱὸς οὐκ ἔστιν, ὅτι γεννητός ἐστιν ἅμα καὶ γενητός. Οὕτως γὰρ ἑαυτοὺς νοεῖν τὸν γεγεννημένον ὁμολογοῦσιν, ὅτι οὕτως εἶπον· «τὸ γεγεννημένον γεγενημένον ἐστίν», καὶ ὅτι, τοῦ Χριστοῦ πρὸ αἰώνων ὄντος, διδόασιν αὐτῷ ἀρχὴν καὶ τέλος, ὅπερ οὐκ ἐν καιρῷ, ἀλλὰ πρὸ παντὸς χρόνου ἔχει. Καὶ ὑπόγυον δὲ δύο ἔχεις ἀπὸ τῆς ἀσπίδος τῆς Ἀρειανῆς ἐγεννήθησαν, Οὐάλης καὶ Οὐρσάκιος· οἵ τινες καυχῶνται καὶ οὐκ ἀμφιβάλλουσι λέγοντες ἑαυτοὺς Χριστιανοὺς εἶναι καὶ ὅτι ὁ λόγος καὶ ὅτι τὸ πνεῦμα καὶ ἐσταυρώθη καὶ ἐσφάγη καὶ ἀπέθανεν καὶ ἀνέστη καί, ὅπερ τὸ τῶν αἱρετικῶν σύστημα φιλονεικεῖ, διαφόρους εἶναι τὰς ὑποστάσεις τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος καὶ εἶναι κεχωρισμένας.

Ἡμεῖς δὲ ταύτην παρειλήφαμεν καὶ δεδιδάγμεθα, ταύτην ἔχομεν τὴν καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν παράδοσιν καὶ πίστιν καὶ ὁμολογίαν· μίαν εἶναι ὑπόστασιν, ἣν αὐτοὶ οἱ αἱρετικοὶ οὐσίαν προσαγορεύουσι, τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος. Καὶ εἰ ζητοῖεν, τίς τοῦ υἱοῦ ἡ ὑπόστασίς ἐστιν, ὁμολογοῦμεν ὡς αὕτη [ἦν] ἡ μόνη τοῦ πατρὸς ὁμολογουμένη, καὶ μηδέ ποτε πατέρα χωρὶς υἱοῦ μηδὲ υἱὸν χωρὶς πατρὸς γεγενῆσθαι μηδὲ εἶναι δύνασθαι ὅ ἐστι λόγος πνεῦμα. Ἀτοπώτατον γάρ ἐστι λέγειν ποτὲ πατέρα μὴ γεγενῆσθαι· πατέρα χωρὶς υἱοῦ μήτε ὀνομάζεσθαι μήτε εἶναι δύνασθαι, ἔστιν αὐτοῦ τοῦ υἱοῦ μαρτυρία· «ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί» καὶ «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν». Οὐδεὶς ἡμῶν ἀρνεῖται τὸ «γεγεννημένον», ἀλλά τισιν γεγεννημένον, παντάπασιν ἅπερ ἀόρατα καὶ ὁρατὰ προσαγορεύεται, γεννηθέντα τεχνίτην καὶ ἀρχαγγέλων καὶ ἀγγέλων καὶ κόσμου καὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει, ὅτι φησίν· « Ἡ πάντων τεχνῖτις ἐδίδαξέ με σοφία» καὶ «πάντα δι´ αὐτοῦ ἐγένετο». Οὐ πάντοτε γὰρ εἶναι ἠδύνατο εἰ ἀρχὴν ἔλαβεν, ὅτι ὁ πάντοτε ὢν ἀρχὴν οὐκ ἔχει λόγος, θεὸς δὲ οὐδέποτε ὑπομένει τέλος. Οὐ λέγομεν τὸν πατέρα υἱὸν εἶναι οὐδὲ πάλιν τὸν υἱὸν πατέρα εἶναι· ἀλλ´ ὁ πατὴρ πατήρ ἐστι καὶ ὁ υἱὸς πατρὸς υἱός. Ὁμολογοῦμεν δύναμιν εἶναι τοῦ πατρὸς τὸν υἱόν· ὁμολογοῦμεν τὸν λόγον θεοῦ πατρὸς εἶναι, παρ´ ὃν ἕτερος οὐκ ἔστιν, καὶ τὸν λόγον ἀληθῆ θεὸν καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν. Ἀληθῆ δὲ υἱὸν παραδιδόαμεν, ἀλλ´ οὐχ ὥσπερ οἱ λοιποὶ υἱοὶ προσαγορεύονται τὸν υἱὸν λέγομεν, ὅτι ἐκεῖνοι ἢ διὰ τοῦτο θεοὶ εἶεν τοῦ ἀναγεννᾶσθαι χάριν ἢ διὰ τὸ καταξιωθῆναι υἱοὶ προσαγορεύονται, οὐ διὰ τὴν μίαν ὑπόστασιν, ἥτις ἐστὶ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ. Ὁμολογοῦμεν καὶ μονογενῆ καὶ πρωτότοκον· ἀλλὰ μονογενῆ τὸν λόγον, ὃς πάντοτε ἦν καὶ ἔστιν ἐν τῷ πατρί· τὸ πρωτότοκος δὲ τῷ ἀνθρώπῳ. Διαφέρει δὲ τῇ κοινῇ κτίσει, ὅτι καὶ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν. Ὁμολογοῦμεν ἕνα εἶναι θεόν, ὁμολογοῦμεν μίαν πατρὸς καὶ υἱοῦ θεότητα. Οὐδέ τις ἀρνεῖταί ποτε τὸν πατέρα τοῦ υἱοῦ μείζονα, οὐ δι´ ἄλλην ὑπόστασιν, οὐ διὰ τὴν διαφοράν, ἀλλ´ ὅτι αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς μεῖζόν ἐστι τοῦ υἱοῦ. Αὕτη δὲ αὐτῶν ἡ βλάσφημος καὶ διεφθαρμένη ἑρμηνεία, τούτου ἕνεκα εἰρηκέναι αὐτὸν φιλονεικοῦσιν «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» διὰ τὴν συμφωνίαν καὶ τὴν ὁμόνοιαν.

Κατέγνωμεν πάντες οἱ καθολικοὶ τῆς μωρᾶς καὶ οἰκτρᾶς αὐτῶν διανοίας. Ὥσπερ ἄνθρωποι θνητοὶ ἐπειδὴ διαφέρεσθαι ἤρξαντο προσκεκρουκότες διχονοοῦσι καὶ εἰς διαλλαγὴν ἐπάνεισιν, οὕτως διάστασις καὶ διχόνοια μεταξὺ πατρὸς θεοῦ παντοκράτορος καὶ τοῦ υἱοῦ εἶναι δύναται, λέγουσιν· ὅπερ ἀτοπώτατον καὶ νοῆσαι καὶ ὑπολαβεῖν. Ἡμεῖς δὲ καὶ πιστεύομεν καὶ διαβεβαιούμεθα καὶ οὕτω νοοῦμεν, ὅτι ἡ ἱερὰ φωνὴ ἐλάλησεν « Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» καὶ διὰ τὴν τῆς ὑποστάσεως ἑνότητα, ἥτις ἐστὶ μία τοῦ πατρὸς καὶ μία τοῦ υἱοῦ. Καὶ τοῦτο δὲ πιστεύομεν πάντοτε, ἀνάρχως καὶ ἀτελευτήτως τοῦτον μετὰ τοῦ πατρὸς βασιλεύειν καὶ μὴ ἔχειν μήτε χρόνον μήτε ἔκλειψιν αὐτοῦ τὴν βασιλείαν, ὅτι ὃ πάντοτε ἔστιν οὐδέ ποτε τοῦ εἶναι ἤρξατο οὐδὲ ἐκλείπειν δύναται.

Πιστεύομεν καὶ παραλαμβάνομεν τὸν παράκλητον τὸ ἅγιον πνεῦμα, ὅπερ ἡμῖν αὐτὸς ὁ κύριος καὶ ἐπηγγείλατο καὶ ἔπεμψεν. Καὶ τοῦτο πιστεύομεν πεμφθέν· καὶ τοῦτο οὐ πέπονθεν, ἀλλ´ ὁ ἄνθρωπος ὃν ἐνεδύσατο, ὃν ἀνέλαβεν ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου, τὸν ἄνθρωπον τὸν παθεῖν δυνάμενον· ὅτι ἄνθρωπος θνητός, θεὸς δὲ ἀθάνατος. Πιστεύομεν ὅτι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀνέστη οὐχ ὁ θεὸς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ´ ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ θεῶ ἀνέστη, ὅντινα καὶ προσήνεγκε τῷ πατρὶ ἑαυτοῦ δῶρον, ὃν ἠλευθέρωσεν. Πιστεύομεν δὲ ὅτι εὐθέτῳ καιρῷ καὶ ὡρισμένῳ πάντας καὶ περὶ πάντων αὐτὸς κρινεῖ. Τοσαύτη δέ ἐστιν αὐτῶν ἡ ἄνοια καὶ οὕτω παχεῖ σκότῳ ἡ διάνοια αὐτῶν ἐκτετύφλωται, ἵνα μὴ δυνηθῶσιν ἰδεῖν τὸ φῶς τῆς ἀληθείας. Οὐ συνιᾶσιν ᾧ λόγῳ εἴρηται «ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσι». Σαφές ἐστι διὰ τί ἕν· ὅτι οἱ ἀπόστολοι πνεῦμα ἅγιον τοῦ θεοῦ ἔλαβον· ἀλλ´ ὅμως αὐτοὶ οὐκ ἦσαν πνεῦμα, οὐδέ τις αὐτῶν ἢ λόγος ἢ σοφία ἢ δύναμις ἦν οὐδὲ μονογενὴς ἦν. «ὥσπερ» φησίν «ἐγὼ καὶ σὺ ἕν ἐσμεν, οὕτως καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν». Ἀλλ´ ἀκριβῶς διέστειλε ἡ θεία φωνή· «ἐν ἡμῖν ἓν ὦσι» φησίν· οὐκ εἶπεν· «ὥσπερ ἡμεῖς ἕν ἐσμεν, ἐγὼ καὶ ὁ πατήρ»· ἀλλ´ οἱ μαθηταὶ ἐν ἑαυτοῖς σύζυγοι καὶ ἡνωμένοι ἕν εἰσι τῇ πίστει, τῇ ὁμολογίᾳ, 〈ἵνα〉 καὶ ἐν τῇ χάριτι καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τῇ τοῦ θεοῦ πατρὸς καὶ τῇ τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν συγχωρήσει καὶ ἀγάπῃ ἓν εἶναι δυνηθῶσιν. »

Ἐκ τῶνδε τῶν γραμμάτων ἔστι μαθεῖν τῶν μὲν κατηγόρων τὴν συκοφαντίαν, τῶν δὲ πάλαι δικασάντων τὴν ἀδικίαν, καὶ πρὸς τούτοις τῶν δογμάτων τὴν ὑγείαν. Οὐ γὰρ μόνον τὰ περὶ τῆς θείας ἡμᾶς ἐδίδαξαν φύσεως οἱ μακάριοι πατέρες, ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ τῆς οἰκονομίας διδασκαλίαν προσήνεγκαν. Ταῦτα ὁ Κώνστας μεμαθηκὼς ἠθύμησε μὲν τοῦ ἀδελφοῦ τὴν εὐκολίαν ὁρῶν, ἐχαλέπηνε δὲ κατὰ τῶν ταῦτα τετυρευκότων καὶ τὴν βασιλέως ἠπατηκότων εὐχέρειαν. Δύο δὴ οὖν τῶν εἰς τὴν Σαρδικὴν συνεληλυθότων ἐκλεξάμενος ἐπισκόπους πρὸς τὸν ἀδελφὸν μετὰ γραμμάτων ἀπέστειλεν· συναπέστειλε δὲ αὐτοῖς καὶ στρατηγὸν (Σαλιανὸς δὲ τούτῳ ὄνομα ἦν), ὃς εὐσεβείᾳ τε καὶ δικαιοσύνῃ διέλαμπεν. Τὰ δὲ γράμματα οὐ παραίνεσιν μόνον εἶχε καὶ συμβουλήν, ἀλλὰ καὶ ἀπειλὴν εὐσεβεῖ πρέπουσαν βασιλεῖ. Πρῶτον μὲν γὰρ ἐπέστειλε τῷ ἀδελφῷ τοῖς ἐπισκόποις τὰς ἀκοὰς ὑποσχεῖν καὶ τὰς ὑπὸ Στεφάνου καὶ τῶν ἄλλων τολμωμένας παρανομίας μαθεῖν, καὶ μέντοι καὶ Ἀθανάσιον ἀποδοῦναι τῇ ποίμνῃ, δήλης καὶ τῆς συκοφαντίας γεγενημένης καὶ τῆς τῶν πάλαι δικασάντων παρανομίας καὶ δυσμενείας. Προστέθεικε δέ, ὡς, εἰ μὴ πεισθείη καὶ τὰ δίκαια πράξοι, αὐτὸς τὴν Ἀλεξάνδρειαν καταλήψεται καὶ τὸν Ἀθανάσιον ἀποδώσει τοῖς ποθοῦσι προβάτοις καὶ τῶν δυσμενῶν ἐξελάσει τὸ στῖφος. Ταύτην δεξάμενος ὁ Κωνστάντιος τὴν ἐπιστολήν (ἐν Ἀντιοχείᾳ δὲ τηνικαῦτα ἐτύγχανεν ὤν), ὑπέσχετο δράσειν ἅπερ ὁ τῶν ὠδίνων ἐπήγγειλε κοινωνός. Ἀλλ´ ἐπὶ τούτοις ἀλγήσαντες οἱ τῇ ἀληθείᾳ πολεμεῖν εἰωθότες τὸ παμμίαρον ἐκεῖνο καὶ δυσσεβὲς κατεσκεύασαν δρᾶμα. Κατήχθη μὲν γὰρ παρὰ τὴν ὑπώρειαν τῶν ἀρχιερέων ἡ ξυνωρίς, ὁ δὲ στρατηγὸς καταγωγὴν ἑτέραν εἰλήφει.

* Source: / Πηγή: remacle.org. *

Σας ευχαριστούμε & πάλι. / Thank you again.

2012-02-13T01:32:00.000+02:00

February 13th, 2012:

Thousands of readers from 99 different countries
have visited this web site.

Thank you whole-heartedly.

13 Φεβρουαρίου 2012:

Χιλιάδες αναγνώστες από 99 διαφορετικές χώρες
επισκέφθηκαν αυτό τον ιστότοπο.

Σας ευχαριστούμε από καρδιάς.

Christine King on the position of Jehovah's Witnesses during the Third Reich /Η Κριστίν Κιγκ περί της στάσης των Μαρτύρων του Ιεχωβάκατά τη διάρκεια του Τρίτου Ράιχ

2012-02-12T18:45:00.000+02:00

* Christine King,
"Leadership lessons from history: Jehovah's Witnesses"
[Μαθήματα ηγεσίας από την ιστορία: Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά],
The International Journal of Leadership in Public Services, Emerald Group Publishing Limited,
Vol./Τόμ. 7 Iss/Τεύχ.: 2,
pp./σσ. 178 - 185.

The Catalan Professor of Greek Joan F. Mira on rendering the NT hagion pneuma as "sacred breath" /Ο Καταλανός καθηγητής της Ελληνικής Χουάν Φ. Μίρα περί της απόδοσης της φράσης ἅγιον πνεῦμα της ΚΔως «ιερή πνοή»

2012-02-12T01:49:00.001+02:00

alé sagrat

Perquè quan, en les versions tradicionals i canòniques, nosaltres llegim paràbola, aquell lector devia llegir “exemple o comparació”, quan llegim Esperit Sant ell llegiria “alé sagrat” (deixeu-me, ací, fer un parèntesi important: aquell lector del segle II o del segle III ni tan sols podia imaginar que aquest alé, buf o esperit, aquest pneuma, fóra una persona divina i autònoma, diferent del Pare i del Fill, ja que aquesta lectura o interpretació únicament té sentit en el context d’un dogma, la Trinitat, que encara no existia com a tal: l’Esperit Sant és un producte de la teologia dels segles següents); i quan llegim miracle aquell lector en llengua grega entenia “prodigi” o “fet extraordinari”, quan llegim ressuscitar ell llegia “despertar” o “aixecar-se”, quan llegim pecat ell llegia “culpa”, “falta” o “error”. I així podríem continuar amb multitud de paraules i expressions que tenen, en primer lloc, un sentit literal, general o comú, històric o cultural, abans de tenir un sentit “consagrat” i canònic ajustat a la tradició cristiana i a l’evolució de la teologia dogmàtica.

* Joan F. Mira,
Evangelis de Marc, Mateu, Lluc i Joan, amb els Fets dels Apòstols, la Carta de Pau als Romans i el llibre de l’Apocalipsi Versió nova del grec per Joan F. Mira, [info]
Proa, 2004.

* “Traduir Textos Sagrats”.
* “Estaria bé que un bisbe critiqués Ia meua traducció dels Evangelis”.
[Català/Καταλανικά, PDF]

Υπήρχε μια μικρή πόλη... /There was a little city...

2012-02-11T02:08:00.002+02:00

חָכְמָה

Εκκλησιαστής 9:13-18 / Ecclesiastes 9:13-18

Πρέπει να πω ακόμα, πως μ' εντυπωσίασε ένα παράδειγμα σοφίας που εντόπισα κάτω απ' τον ήλιο: Υπήρχε μια πόλη μικρή με λίγο πληθυσμό, που της επιτέθηκε ένας πανίσχυρος βασιλιάς. Την πολιόρκησε κι έχτισε ψηλούς πύργους για να την κατακτήσει. Τελικά η πόλη σώθηκε από έναν άνθρωπο σοφό μα πάμφτωχο που ζούσε εκεί, και που κανείς δεν τον θυμόταν ύστερ' από καιρό.

Πάνω σ' αυτό εγώ είπα πως η δύναμη μετράει λιγότερο απ' τη σοφία. Όμως οι γνώσεις του φτωχού πάντα περιφρονούνται κι οι συμβουλές του γρήγορα λησμονιούνται.

Τα λόγια των σοφών ακούγονται με ηρεμία, όχι όμως κι οι κραυγές εκείνων των άφρονων αρχόντων που ανόητους κυβερνούν.

Η γνώση είναι ανώτερη απ' τα όπλα. Μα ένας άνθρωπος κακός μπορεί να προξενήσει μεγάλες συμφορές.

(Μετάφρ. Αλέξ. Ίσαρης, εκδ. Ολκός, 1998)

Επίσης είδα και αυτό όσον αφορά τη σοφία κάτω από τον ήλιο—και αυτή ήταν κάτι μεγάλο για εμένα: Υπήρχε μια μικρή πόλη και οι άντρες σε αυτήν ήταν λίγοι· και ήρθε προς αυτήν ένας μεγάλος βασιλιάς και την περικύκλωσε και έχτισε εναντίον της μεγάλα οχυρά. Και βρέθηκε σε αυτήν ένας άντρας, άπορος αλλά σοφός, και αυτός προμήθευσε διαφυγή για την πόλη με τη σοφία του. Αλλά κανείς δεν θυμήθηκε εκείνον τον άπορο άντρα.

Και εγώ είπα: «Η σοφία είναι καλύτερη από την κραταιότητα· και όμως η σοφία του άπορου καταφρονείται και τα λόγια του δεν ακούγονται».

Περισσότερο ακούγονται τα λόγια των σοφών που λέγονται με ησυχία παρά η κραυγή κάποιου που κυβερνάει ανάμεσα σε άφρονες.

Η σοφία είναι καλύτερη από τα σύνεργα της μάχης, και ένας μόνο αμαρτωλός μπορεί να καταστρέψει πολλά καλά.

(ΜΝΚ)

Also this I saw as respects wisdom under the sun—and it was great to me: There was a little city, and the men in it were few; and there came to it a great king, and he surrounded it and built against it great strongholds. And there was found in it a man, needy [but] wise, and that one provided escape for the city by his wisdom. But no man remembered that needy man.

And I myself said: “Wisdom is better than mightiness; yet the wisdom of the needy one is despised, and his words are not listened to.”

The words of the wise ones in quietness are more to be heard than the cry of one ruling among stupid people.

Wisdom is better than implements for fighting, and merely one sinner can destroy much good.

(NWT)

I also have seen this example of wisdom under the sun, and it made a deep impression on me. There was a small town with a few soldiers in it, and a powerful king came to attack it. He surrounded it and blockaded it. A poor, wise person was found in that town. He saved the town using his wisdom. But no one remembered that poor person.

So I said, "Wisdom is better than strength," even though that poor person's wisdom was despised, and no one listened to what he said.

One should pay more attention to calm words from wise people than shouting from a ruler of fools.

Wisdom is better than weapons of war, but one sinner can destroy much that is good.

(GWT)

Isaac Newton, The Question stated about Abstaining from Blood(c. 1719) /Ισαάκ Νεύτων, Το Ζήτημα που αναφέρεται στην Αποχή από Αίμα (περ. 1719)

2012-02-09T18:09:00.001+02:00

The Question stated about abstaining from blood.

The Israelites are recconed to have had two sorts of Proselites, one to the law of Moses, the other only to the precepts of the sons of Noah. The first they circumcised the other not. Yet the Patriarchs were circumcised before the law of Moses though they lived only under the Precepts of the sons of Noach [the Hebraized spelling of Noah's name], circumcision being instituted upon a covenant w[i]th Abraham & his posterity. And therefore circumcision made men debtors to the law upon no other account then as it adopted them sons of Abraham Isaac & Jacob. For all the Israelites were obliged to the law of Moses.

The Gentiles were called not to become sons of Abraham by adoption but to believe in Jesus Christ & therefore were not obliged to circumcision & ye law of Moses, but being sons of Noach they were obliged to the Precepts of the sons of Noach. The Gentiles who observed these Precepts were allowed to live among the people of Israel & are called Proselites of justice & Proselites of the Gate, & strangers sojourning in Israel & (in the fourth Commandment) strangers within the Gates of Israel. And it was sufficient for Xtians to become such Proselites.

The Apostles therefore being consulted about obliging the Gentiles by circumcision to become the sons of Abraham & keep the law of Moses returned such an answer as imported that it was sufficient for them to observe the laws imposed upon the sons of Noah before the days of Abraham.

Some of those laws were moral & sufficiently enforced by the Christian religion; as to abstain from idolatry blasphemy & theft: others were positive; as to abstain from things offered to idols, from blood & things strangled & from fornication: that is, from communicating with the heathen in their festivals upon things offered to idols because it tends to idolatry, from blood & things strangulated because it leads to cruelty, & from prohibited weomen because of the ill consequences, whether they were prohibited untill marriage only or by reason of affinity, or of their being idolaters or during their menses.

Noah was allowed to feed upon animals provided they were killed by bleeding to death. But he was not allowed to feed upon blood least he should thirst after the blood of animals & for the sake of it become cruel & kill more animals then was necessary for food, or cut them in pieces before they were quite dead by bleeding. He was not to eat things stranguled because that sort of death is painfull. He was not to eat a limb taken off from a living animal because of the cruelty. And so Moses commanded that the people of Israel should not seeth [?seize] a Kid in the mothers milk, nor take a bird w[i]th its young nor muzzel the mouth of an Ox w[hi]ch treadeth out the corn, because such actions incline men to cruelty & savour of unmercifulness.

When Moses commanded to abstain from eating blood, & inforced his law with this reason: for the blood is the life or soul of the animal: did he not refer to an ancienter Law in use among the nations from the days of Noah, vizt, Flesh w[i]th ye life thereof thou shalt not eat Gen. 9.4, & interpret that Law by saying that the life,(Hebrew), anima, is the blood, or is in the blood. For is not this to tell us that by the life in that ancient law is to be understood the blodd? With the blood of the sacrifices you shall make an attonement for your lives or souls, but you shall not eat it because in that ancient law of the sons of Noah, the life forbidden to be eaten with the flesh, is the blood or is in the blood.

When Moses commanded to abstain from eating blood & enforced his law with this reason: For the blood is the life of the flesh, did he not refer to an ancienter Law in use among the nations from the days of Noah, vizt flesh with the life thereof thou shalt not eat, Gen, ix.4, & did he not interpret this Law by saying that the life (Hebrew), anima is the blood or is in the blood? In the Wilderness the children of Israel & the strangers which sojourned among them were to kill all their sheep & Oxen & Goats at the door of the Tabernacle & pour out their blood because is the life of the flesh & the flesh [according the Law of Nations given to Noah] was not to be eathen with the life thereof Levit xvii. 3, 4 10, 11, 13, 14. But when the Lord thy God, saith Moses, shall enlarge thy border, & thou shall say I will eat flesh: if the place which the Lord thy God hath chosen to put his name there be too far from thee thou shall kill of thy herd & off thy flock & thou shall eat in thy gates whatsoever thy soul lusteth after – only be sure that thou eat not the blood. ffor the blood is life [mentioned in the law of nations given to Noah,] & [by that Law] thou mayst not eat the life with the flesh. Thou shall not eat it, Thou shall pour it upon the earth as water. Deut. xii. 15, 20, 21, 23, 24. This Law Moses imposed not only upon the people of Israel but also upon upon the stranger who sojourned among them, & therefore looked upon it as the law of nations; not as one of the new Laws given to Israel in Mount Sina, but as an old law given by the sons of Noah presently after the flood an old law w[hi]ch needed only to be explained & enforced. When therefore Moses saith, be sure that thou eat not the blood; for the blood is the life & thou mayst not eat the life with the blood: doth not Moses in saying thou mayst not eat the life with the blood recite that ancient law & thereby enforce his prohibiting the eating of blood? And in saying be sure that thou eat not the blood, for the blood is the life, doth he not explain what is meant by (Hebrew) anima, the soul or life in that ancient law? And when in relating the history of the flood, he recites that ancient law fflesh w[i]th the life thereof ye shall not eat, doth he not insist the blood by way of explication, fflesh w[i]th the life thereof [w[hi]ch is the blood thereof] shall ye not eat? The language used by Noah might be so far antiquated in the Moses as in reciting that ancient law to need an explication.

Cain was a tiller of the ground & offered the fruit of the ground to the Lord & Abel was a keeper of sheep & offered of his flock. Sheep were therefore kept & sacrificed & eaten before the flood, & upon Noah sacrificing God renewed the license of eating it provided they eat it without (Hebrew) the blood: w[hi]ch makes it probable that blood was prohibited before the flood. Moses prohibited it & so did the Apostles to all the nations not because blood defileth him that eateth it but because the prohibition tendeth to mercy.
Quaere, whether the law be still in force.

In six or eight hundred years, languages alter very much, & the language in w[hi]ch this law was given to Noah. Flesh w[i[th the (Hebrew) thereof thou shall not eat, was given to Noah might be so allowed before the days of Moses that the word (Hebrew) Nepesh might need an explication. When therefore Moses commands both the Children of Israel & the strangers who sojourned amongst them that they should not eat the blood of animals with the flesh, & enforces his command with this reason ffor the blood is the (Hebrew) of the flesh & the fflesh w[i]th (Hebrew) thereof thou shall not eat (Levit xvii & Deut xii) & doth he not recite the ancient law of Noah: fflesh with the (Hebrew) thereof shall ye not eat, & doth he not interpret the word Nepesby saying that the blood is the (Hebrew) of the flesh? And when in relating the history of the flood he sets down that ancient law fflesh with the (Hebrew) thereof w[hi]ch is the b[l]ood thereof, shall ye not eat, Gen. ix. 4, doth he not insert the words blood thereof into the law for interpreting what is to here understood by the word (Hebrew)? ffor this word here must signify a corporeal substance w[hi]ch can be eaten & therefore not the life but ye blood in w[hi]ch the life is sealed or the blood of the life as it is called in the next words Gen ix.5.

When therefore Moses inserts the word blood into this Law in this manner Flesh with ye (Hebrew) thereof that is the blood thereof, thou shall not eat was it not for explaining what the word (Hebrew) signifies? And when Moses [saith] These things were done for food & the distinction between beasts clean & unclean before the flood sheweth what beasts were then lawful to be sacrificied & eaten & what not: God said to Noah Every moving thing that liveth shall be meat for you even as the green herb have I given you all things he repe[a]ted & reestablished an old Law. And when he added: but flesh w[hi]ch the blood thereof shall ye not eat: it may be taken for a part of that old Law. This Law against eating blood was repeated by Moses to all nations & again by the Apostles; not because blood defileth him that eateth it, but because the prohibition is a check to savageness & cruelty.
Quaere, Whether the Law be still in force?'

THE PASSAGE IN 'THE CHRONOLOGY OF ANCIENT KINGDOMS AMENDED' (1728) for which the present manuscript contains two drafts is as follows (Echo Library, 2007, p. 67):

'...This was the morality and religion of the first ages, still called by the Jews, The precepts of the sons of Noah: this was the religion of Moses and the Prophets, comprehended in the two great commandments, of loving the Lord our god with all our heart and soul and mind, and our neighbour as our selves: this was the religion enjoined by Moses to the uncircumcised stranger within the gates of Israel, as well as to the Israelites, and this is the primitive religion of both Jews and Christians, and ought to be the standing religion of all nations, it being for the honour of God, and good of mankind: and Moses adds the precept of being merciful even to brute beasts, as so not to suck out their blood, nor to cut off their flesh alive with the blood in it, nor to kill them for the sake of their blood, nor to strangle them; but in killing them for food, to let out their blood and spill it upon the ground, Gen. IX. 4, and Levit. XVII. 12, 13. This law was ancienter than the days of Moses, being given to Noah and his sons long before the days of Abraham: and therefore when the Apostles and elders in the Council at Jerusalem declared that the Gentiles were not obliged to be circumcised and keep the law of Moses, they excepted this law of abstaining from blood, and things strangled as being an earlier law of God, imposed not on the sons of Abraham only, but on all nations, while they lived together in Shinar under the dominion of Noah: and of the same kind is the law of abstaining from meats offered to Idols or false Gods, and from fornication. So then, the believing that the world was framed by one supreme God, and is governed by him; and the loving and worshipping him, and honouring our parents, and loving our neighbor as our selves, and being merciful even to brute beasts, is the oldest of all religions...'

* Source:
bonhams.com,
"Important autograph manuscript in English,
headed 'The Question stated about Abstaining from Blood'". *

Lot No: 371
NEWTON, Sir ISAAC (1642–1727, natural philosopher, mathematician and theologian)
IMPORTANT AUTOGRAPH MANUSCRIPT IN ENGLISH, HEADED 'THE QUESTION STATED ABOUT ABSTAINING FROM BLOOD', complete in itself, being two drafts, each ending 'Quaere, Whether the law be still in force?', towards a passage in his The Chronology of Ancient Kingdoms Amended (published posthumously in 1728), with extensive autograph revisions, deletions and insertions, a four-line autograph endorsement on the verso of the second leaf ('Tis not any defilement by prohibited meats but the danger of idolatry & cruelty upon w[hi]ch the prohibition of eating them is founded, not the company of weomen, but the ill consequences in certain cases w[hi]ch occasioned the prohibition in those case.'), and some words in Hebraic script: Newton grapples with the precedence of Noahide and Mosaic Laws over those of Abraham, and their meaning and application, finding that an earlier law of God imposed on all nations, not only the sons of Abraham, the avoidance of eating of blood; he also touches on the questions of circumcision and the Gentiles, fornication ('...& from prohibited weomen because of the ill consequences, whether they were prohibited until marriage only or by reason of affinity, or of their being idolaters or during their menses...'), sacrifices, blasphemy, theft, idolatry, and the cruelty of man, 2½ pages (in excess of 1,500 words), large folio (12¼ x 7⅝ inches; 310 x 194 mm), a few small stains, one short worm-track and two small worm holes, [c. 1719]

Sold for £102,000 inclusive of Buyer's Premium

Footnote:
A RARE WORKING MANUSCRIPT IN ENGLISH (MOST OF THEM ARE IN LATIN) BY NEWTON FOR PART OF THE LAST BOOK HE PERSONALLY REVISED BEFORE HIS DEATH.

Substantial autograph literary manuscripts by Newton are rarely available to collectors, those in English especially so. The present one is arguably the most important English literary manuscript by him to have appeared at auction in the last thirty-five years and more -- most of the significant sales of Newton's papers in recent years have been negotiated by private treaty.

Newton has been described as 'perhaps the greatest biblical scholar of his age' (T.G. Barnes, Science and Biblical Faith, 1993, p. 44). He was also 'an original Hebraic scholar' who 'used both Jewish history and Jewish sources heavily in his studies of the Book of Scripture' (M. Goldish, Judaism in the Theology of Sir Isaac Newton, 1998, p. 5). John Locke described his friend Newton as 'a very valuable man not only for his wonderful skill in Mathematicks but in divinity too and his great knowledg in the Scriptures where in I knew few his equals.' Newton himself wrote of his Principia to Richard Bentley: 'When I wrote my treatise about our Systeme I had an eye upon such Principles as might work with considering man for the beliefe of a Deity & nothing can rejoyce me more then to find it usefull for that purpose.'

With the recent greater availability of Newton's non-scientific manuscripts, modern scholarship has reversed the view that Newton's theological interests were an aberration of his old age. In fact he pursued them throughout his life. He was committed to the tradition of the prisca sapientia, the Renaissance idea that the ancients had possessed true knowledge about God and the world, and his surveys of Christian and Jewish theology were carried out to retrieve pure doctrine -- ancient knowledge was valid as a key to Truth. He considered his theological pursuits to be 'a duty of the greatest moment' and was convinced that God revealed himself in Scripture as well as Nature and therefore that theology and science were two sides of the same coin, two parts of the same whole, interrelated, interconnected, each throwing light on the other; God's intentions were revealed equally through science and theology - through the 'books' of Nature and of Scripture. Indeed the bulk of Newton's writings and manuscripts were on theological and alchemical [also no longer considered an aberration] subjects. He owned more books on humanistic learning than on mathematics or science and about half of Newton's manuscripts were on religious and theological subjects (mostly still unpublished) including a 429-page ecclesiastical history entitled 'Of the Church'. (S.D. Snobelen, 'To Discourse of God: Isaac Newton's heterodox theology and his natural philosophy', Ashgate, 2004; R.J. Seeger, 'Newton, Biblical Creations', Journal of the American Scientific Affiliation, 1983; J. Force and R. Popkin, Essays on the context, nature and influence of Isaac Newton's theology, 1991 - 'Newton's thought is a seamless unity of theology, metaphysics, and natural science', p. 84; J. Force and R. Popkin, The Books of Nature and Scripture: Recent Essays on Natural Philosophy, Theology, and Biblical Criticism in the Netherlands of Spinoza's Time and the British Isles of Newton's Time, 1994). In his Principia Newton himself stated: 'this most beautiful system of the sun, planets & comets could only proceed from the counsel & dominion of an intelligent & powerful being', thus placing his scientific theories within his religious beliefs.

A few days before Newton's death, Zachary Pearce, rector of Newton's home parish, St. Martins-in-the-Fields, visited him and found him 'writing over his Chronology of Ancient Kingdoms...He then told me that he was preparing his Chronology for the press, and that he had written the greatest part of it over for that purpose...' (Richard Westfall, Never At Rest: A Biography of Isaac Newton, 1998, p. 869). A possible date for the manuscript, c. 1719, is suggested by a dated bill of May 1719 in the Yahuda Manuscripts in the Jewish National and University Library on the verso of which Newton made another draft of some of the same material as is in this manuscript (Westfall, op. cit., p. 821). In The Chronology Newton used taxonomic materials to argue for the greater antiquity of the Hebraic world than any of the pagan ones and for the original revelation having been given to the Hebrews, particularly Noah and his sons.

During the great black-pudding controversies of the late seventeenth and early eighteenth centuries it was rumoured that Newton abstained from black-pudding and rabbits (whose meat remained bloody because they were killed by strangulation) on account of the Old Testament prohibition against eating blood. After his death, Newton's niece, Catherine Conduitt, defended his reputation, stating that this was a matter of ethics rather than taste, as is apparent in the present manuscript: 'He said meats strangled were forbid because that was a painfull death & the letting out of blood the easiest & that animals should be put to as little pain as possible, that the reason why eating blood was forbid was because it was thought the eating blood inclined man to be cruel.'

The matter of Newton's considerations in this manuscript is still the basis for Jewish kosher and Muslim halal methods of preparing food and for Jehovah's Witnesses' refusal to allow blood transfusions.

Michael Psellos: The doctrine of Trinity as a repelling to the theology of the Jews & the Gentiles /Μιχαήλ Ψελλός: To δόγμα της Τριάδας ως αποστροφή προς τη θεολογία των Ιουδαίων & των Ελλήνων

2012-02-09T12:50:00.001+02:00

Michael Psellos (left) with his student,
Byzantine Emperor Michael VII Doukas. /
Ο Μιχαήλ Ψελλός (αριστερά) με τον μαθητή του,
αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ' Δούκα Παραπινάκη.

Ὅτι δὲ πολλαχοῦ τῶν οἰκείων λόγων οἱ προφῆται οὐχ ἑνὸς θεοῦ, ἀλλὰ πῇ μὲν δύο, πῇ δὲ τριῶν μέ[μνηνται], ἐν πολλοῖς δηλώσω. αὐτίκα ὁ αὐτὸς προφήτης Δαυὶδ ἐν τῷ ρθʹ ψαλμῷ οὕτω λέγει ἀρχόμενος· ‘εἶπεν ὁ κύριος τῷ κ[υρίῳ μου], κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ῥάβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σ[οι κύριος] ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου ἐν ταῖς λα[μπρό]τησι τῶν ἁγίων σου. ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται.’ ταῦτα μὲν ὁ προ[φήτης]· σὺ δὲ μὴ ἀκούων δύο θεῶν ἢ τριῶν παρ’ ἡμῶν δοξαζομένων εἰς ἔννοιαν καταπέσῃς πολυθεΐας, εἷς γὰρ θεὸς ὁ πα[ρ’ ἡ]μῖν λατρευόμενος, τὴν μὲν οὐσίαν ἄτμητος καὶ ἀμέριστος, διῃρημένος δὲ τοῖς προσώποις καὶ ταῖς ἰδιότησιν. Ἰουδαῖ[οι μὲν] γὰρ διὰ πενίαν ψυχῆς καὶ †θεότητος† ἑνὶ μόνῳ προσώπῳ τὸ τῆς θεότητος περιγράφουσιν ὄνομα, Ἕλληνες διὰ νόσον πολυθε[ΐας] πολλοὺς θεοὺς ἀνεπλάσαντο· ἡμεῖς δὲ τάς τε ἐλλείψεις καὶ τὰς ὑπερβολὰς ἑκατέρων διωθούμενοι μίαν φαμὲν θεότητα καὶ μίαν οὐσίαν καὶ μίαν φύσιν θεοῦ καὶ μίαν μορφήν, τρία δὲ πρόσωπα καὶ τρεῖς ὑποστάσεις καὶ τρεῖς χαρακτῆρας καὶ ἰδιότητας. τοὺς μὲν γὰρ πολλοὺς καὶ ἀπειροτέρους τῶν ὑψηλοτέρων ἐννοιῶν καὶ τῆς ἀκριβεστέρας θεολογίας σαίνει πως τὸ ἕνα θεόν, ἄτμ[ητον] ὑπόστασιν μήτε υἱὸν γεννήσασαν μήτε θεῖον προβαλοῦσαν πνεῦμα, κηρύττεσθαι καὶ ἀναγορεύεσθαι, δεδοικότας μὴ πολυθεΐαν κατακριθῶσι καὶ μὴ εἰς ἐμπαθεῖς ὑπολήψεις ἐμπέσωσι πατέρα γεννῶντα καὶ υἱὸν γεννώμενον λέγον[τες] καὶ πνεῦμα ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον. φοβοῦνται δὲ φόβον, οὗ οὐκ ἔστι φόβος, καὶ αἰσχύνονται περὶ θειοτέρου πράγματος, ὑπὲρ οὗ ἔδει τούτους παρρησιάζεσθαι.

* Μιχαήλ Ψελλός / Michael Psellos,
Opusculum / Εργίδιο 3:547-576.

J.M. Duffy and L.G. Westerink, Michael Psellus Theologica, Vol. II [Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana. Munich-Leipzig: K.G. Saur, 2002],
pp./σσ. 34, 35.

Twenty-three queries about the word ὁμοούσιος by Isaac Newton /Είκοσι τρία ερωτήματα σχετικά με τη λέξη ὁμοούσιος,υπό Ισαάκ Νεύτωνα

2012-02-09T12:06:00.000+02:00

Blake's representation of Newton /
Αναπαράσταση του Νεύτωνα από τον Μπλέικ

Quære 1. Whether Christ sent his Apostles to preach Metaphysick{s} to the unlearned common people & to their wives & children.

Qu. 2. Whether the word Ὁμοούσιος ever was in any Creed before the Nicene; or any Creed was produced by any one Bishop at the Council of Nice for authorizing the use of that word.

Qu. 3. Whether the introducing the use of that word is not contrary to the Apostles rule of holding fast the form of sound words.

Qu. 4. Whether the use of that word was not pressed upon the Council of Nice against the inclination of the major part of the Council

Qu. 5 Whether it was not pressed upon them by the Emperor Constantine the great a Chatechumen not yet baptized & no member of the Council.

Qu. 6 Whether it was not agreed by the Council that that word when applied to the Son of God should signify nothing more then that Christ was the express image of the father, & whether many of the Bishops in pursuance of that interpretation of the word allowed by the Council, did not in their subscriptions by way of caution add τουτεστιυ ὁμοιούσιος?

Quære 7. Whether Hosius (or whoever translated that Creed into Latin) did not impose upon the western Churches by translating ὁμοούσιος by the words unius substantiæ instead of consubstantialis & whether by that translation the Latin Churches were not drawn into an opinion that the father & son had one common substance called in the Greek Hypostasis & whether they did not thereby give occasion to the eastern Churches to cry out ( presently after the Council of Serdica) that the western Churches were become Sabellian.

Qu. 8. Whether the Greeks in opposition to this notion & language did not use the language of three hypostases, & whether in those days the word hyposta{sis} did not signify a substance.

Qu. 9. Whether the Latins did not at that time accuse all those of Arianism who used the language of three hypostases & thereby charge Arianism upon the Council of Nice without knowing the true meaning of the Nicene Creed.

Q. 10. Whether the Latines were not convinced in the Council of Ariminum that the Council of Nice by the word ὁμοούσιος understood nothing more then that the son was the express image of the father. the Acts of the Council of Nice were not produced for convincing them. And whether upon producing the Acts of that Council for proving this, the Macedonians & some others did not accuse the Bishops of hypocrisy who in subscribing those Acts had interpreted them by the word ὁμοιούσιος in their subscriptions.

Qu. 11. Whether Athanasius, Hilary & in general the Greeks & Latines did not from the time of the reign of Iulian the Apostate acknowledge the father Son & holy Ghost to be three substances & continue to do so till the Schoolmen changed the signification of the word hypostasis & brought in the notion of three persons in one single substance.

Qu. 12. Whether the opinion of the equality of the three substances was not first set on foot in the reign of Iulian the Apostate by Athanasius Hilary &c.

Qu. 13. Whether the worship of the Holy Ghost was not first set on foot presently after the Council of Serdica.

Qu. 14 Whether the Council of Serdica was not the first Council which declared for the doctrine of the consubstantial Trinity & whether the same Council did not   affirm that there was but one hypostasis of the father son & H. Ghost.

Qu. 15 Whether the Bishop of Rome five years after the death of Constantine the great A.C. 341 did not receive appeals from the Greek Councils & thereby begin to usurp the universal Bishopric

Qu. 16 Whether the Bishop of Rome in absolving the Appellants from excommunication & communicating with them & did not excommunicate himself & begin a quarrel with the Greek Church.

Qu. 17 Whether the Bishop of Rome in summoning all the Bishops of the Greek Church to appear at the next Council of Rome A.C. 342 did not challenge dominion over them & begin to make war upon them for obteining it.

Qu 18 Whether that Council of Rome in receiving the Appellants into Communion did not excommunicate themselves & support the Bishop of Rome in claiming appeals from all the world.

Qu. 19 Whether the Council of Serdica in receiving the Appellants into Communion & decreeing Appeals from all the Churches to the Bishop of Rome did not excommunicate themselves & become guilty of the schism which followed thereupon, & set up Popery in all the west.

Qu. 20 Whether the Emperor Constantius did not by calling the Council of Millain & Aquileia      A.C. 365, abolish Popery, & whether Hilary, Lucifer, were not banished for adhering to the authority of the Pope to receive appeals from the Greek Councils.

Qu. 21 Whether the Emperor Gratian A.C. 379 did not by his Edict restore the Vniversal Bishopric of Rome over all the west? And whether this authority of the Bishop of Rome hath not continued ever since

Qu 22 Whether Hosius Saint Athanasius, Saint Hilary,   Saint Ambrose, Saint Hierome, Saint Austin were not Papists.

Qu. 23 Whether the western Bishops upon being convinced that the Council of Nice by the word Ομοούσιος did

* Isaac Newton,
"Twenty-three queries about the word ὁμοούσιος" [info],
newtonproject.sussex.ac.uk.
[English/Αγγλικά, HTML]

O Μ. Σιώτης περί των δογματικών νοηματικών αποχρώσεων των μεταφράσεων της Αγίας Γραφής /M. Siotes on the doctrinal shades of meaning of the Bible translations

2012-02-06T10:30:00.002+02:00

* Μάρκος Σιώτης,
Αι δογματικαί παραλλαγαί του κειμένου της Καινής Διαθήκης,
Αθήνα 1960,
σ. 29.

Chalcondyles' words by Petrus Alcyoniusabout the annihilation of ancient Greek writers' books /Εξάλειψη βιβλίων Αρχαιοελλήνων συγγραφέων από την Εκκλησία: Τι κατάλαβε λάθος ο Πέτρος Αλκυόνιος ή τι δεν πληροφορήθηκε καλά ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης

2012-02-03T20:20:00.000+02:00

Pietro Alcionio,
Medices legatus; sive, De exilio Libri duo,
J. Gleditsch, 1707,
p./σ. 69.
[Latin/Λατινικά, PDF]

'I was told when a boy,' writes Petrus Alcyonius in the 16th Century, 'by Demetrius Chalcondyles, that the priests of the Greek Church had such influence with the Byzantine Emperors that they burnt at their request a large number of the works of the old Greek poets, particularly those which dealt with the passions, obscenities, and follies of lovers, and thus perished the plays of Menander, Diphilus, Apollodorus, and Alexis, and the poems of Sappho, Erinna, Anacreon, Mimnermus, Βion, Alcman, and Alcaeus.'

* J. M. Edmonds,
Lyra Graeca; being the remains of all the Greek lyrik poets from Eumelus to Timotheus excepting Pindar,
London Heinemann,
vol. 3, p. 679/τόμ. 3, σ. 679.
[English/Αγγλικά, PDF]

Demetrios Chalkondyles /
Δημήτριος Χαλκοκονδύλης

Ύστερα υπάρχει η επίδραση του χριστιανισμού, συχνά δυσμενής. Ο ανθρωπιστής Πέτρος Αλκυόνιος (1486-1527), καθηγητής των Ελληνικών στη Φλωρεντία, γράφει: «Όταν ήμουν ακόμα νέος, πληροφορήθηκα από το Δημήτριο Χαλκοκονδύλη ότι οι ιερείς της ελληνικής εκκλησίας είχαν μια τόσο μεγάλη επίδραση στους αυτοκράτορες, ώστε πήραν την άδεια να κάψουν ένα μεγάλο αριθμό έργων αρχαίων ποιητών, ιδιαίτερα εκείνων, που πραγματεύονταν πάθη, ασχημοσύνες και ερωτικές ανοησίες. Έτσι χάθηκαν τα θεατρικά έργα του Μενάνδρου, του Διφίλου, του Απολλοδώρου και του Αλέξιδος όπως και τα ποιήματα της Σαπφούς, της Ηρρίνης, του Ανακρέοντος, του Μιμνέρμου, του Βίωνος, του Αλκμάνος και του Αλκαίου». Ο νεαρός θα κατάλαβε λάθος αυτά που ο περίφημος φιλόλογος τού είπε ή ο Χαλκοκονδύλης δέ θα ήταν καλά πληροφορημένος, γιατί πολλοί από τους ποιητές που μνημονεύει είχαν κιόλας εξαφανιστεί, πριν ο ορθόδοξος κλήρος μπορέσει να ασκήσει πάνω στους χριστιανούς αυτοκράτορες μια τόσο ολέθρια επίδραση.

* Bernhard Abraham van Groningen,
Πραγματεία περί της ιστορίας και της κριτικής των ελληνικών κειμένων,
Ακαδημία Αθηνών, 1980,
σσ. 62, 63.

Priscillian's execution by beheading, the Manichaeism accusation, & 4th cent. orthodoxy imposition /Η εκτέλεση δι' αποκεφαλισμού του Πρισκιλλιανού, ο λίβελος του Μανιχαϊσμού & η επιβολή της ορθοδοξίας τον 4ο αιώνα

2012-01-31T22:12:00.000+02:00

* Samuel N. Lieu,
Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China,
[Ο Μανιχαϊσμός στην Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τη Μεσαιωνική Κίνα]
Mohr Siebeck 1992,
pp./σσ. 148-150.

Αμβροσίου Μεδιολάνων, Περί του Παραδείσου /Ambrose, On Paradise

2012-01-29T21:40:00.001+02:00

* Αμβροσίου Μεδιολάνων,
Περί του Παραδείσου, μετάφρ. Χρ. Βασιλειάδης /

Ambrose,
On Paradise, transl. J. Savage,

[Ελληνικά-English, PDF]

Oecumenius of Trikka (mid 10th cent.)did not have in his NT text the Johannine Comma / Ο Οικουμένιος Τρίκκης (μέσα 10ου αι.) δεν είχε κείμενο της ΚΔ με το Ιωάννειο Κόμμα

2012-01-27T01:19:00.002+02:00

* Οικουμενίου / Oecumenius,
Εξήγησις εις τας επτάς καθολικάς λεγομένας επιστολάς /
Oecumenii expositio in septem illas, quae Catholicae dicuntur, epistolas,
Johannes Henten, Impenfis Andreae Marnii,
Francofurti 1610,
p./σ. 211.

The accusation of stepping on the holy cross: A medieval Christian invention /Ο λίβελος της καταπάτησης του ιερού σταυρού: Ένα μεσαιωνικό χριστιανικό εφεύρημα

2012-01-26T12:29:00.000+02:00

Francesco Maria Guazzo,
Compendium maleficarum,
ex quo nefandissima in genus humanum opera venefica,
ac ad illa vitanda remedia conspiciuntur,
ex Collegij Ambrosiani typographia (Milán), 1626,
p./σ. 34.
[Latin/Λατινικά, PDF]

Testimonium Flavianum, Testimonium Slavianum&S. Agourides / Σ. Αγουρίδης

2012-01-26T01:49:00.001+02:00

Testimonium Flavianum:

63 [Γίνεται δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον Ἰησοῦς σοφὸς ἀνήρ, εἴγε ἄνδρα αὐτὸν λέγειν χρή: ἦν γὰρ παραδόξων ἔργων ποιητής, διδάσκαλος ἀνθρώπων τῶν ἡδονῇ τἀληθῆ δεχομένων, καὶ πολλοὺς μὲν Ἰουδαίους, πολλοὺς δὲ καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐπηγάγετο: ὁ χριστὸς οὗτος ἦν.

64 καὶ αὐτὸν ἐνδείξει τῶν πρώτων ἀνδρῶν παρ᾽ ἡμῖν σταυρῷ ἐπιτετιμηκότος Πιλάτου οὐκ ἐπαύσαντο οἱ τὸ πρῶτον ἀγαπήσαντες: ἐφάνη γὰρ αὐτοῖς τρίτην ἔχων ἡμέραν πάλιν ζῶν τῶν θείων προφητῶν ταῦτά τε καὶ ἄλλα μυρία περὶ αὐτοῦ θαυμάσια εἰρηκότων. εἰς ἔτι τε νῦν τῶν Χριστιανῶν ἀπὸ τοῦδε ὠνομασμένον οὐκ ἐπέλιπε τὸ φῦλον.]

63 [Now there was about this time Jesus, a wise man, if it be lawful to call him a man; for he was a doer of wonderful works, a teacher of such men as receive the truth with pleasure. He drew over to him both many of the Jews and many of the Gentiles. He was [the] Christ.

64 And when Pilate, at the suggestion of the principal men amongst us, had condemned him to the cross, those that loved him at the first did not forsake him; for he appeared to them alive again the third day; as the divine prophets had foretold these and ten thousand other wonderful things concerning him. And the tribe of Christians, so named from him, are not extinct at this day.]

—Flavius Josephus / Φλάβιος Ιώσηπος,
The Judean Antiquities / Ιουδαϊκές Αρχαιότητες 18.3.3 §63-64. *
Engl. transl. by William Whiston.

~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ - ~ -

Slavonic addition / Σλαβονική προσθήκη
Testimonium Slavianum:

At that time there appeared a man, if it isproper to call him a man, whose nature and form were humanbut whose appearance was more than human and whose deedswere divine. And he worked wonderful and powerful miracles.Therefore it is impossible for me to call him a man. Thenagain, in view of his common nature, I shall not call himan angel [either].

And everything, whatever he did, he did by some unseenpower, by word and command. Some said of him: Our firstlawgiver has risen fromthe dead and has been demonstrating many cures and skills.Others thought that he was sent from God. But he was inmuch opposed to the law and did not observe the sabbathaccording to the ancestral customs, yet did nothing dirty,unclean, nor with use of hands, but worked everything byword only. And many of the people followed and listened tohis teachings.

And many souls were aroused, thinking thatby him the Jewish tribes would free themselves from the handsof the Romans. But it was his habit rather to remain in frontof the city on the Mount of Olives; and there he also[freely] gave cures to people. And there 150 servants anda multitude of people joined him, seeing his power, howby word he did everything he wished. They bade him enterthe city, kill the Roman troops and Pilate, and reign overthese. But he did not care [to do so].

Later, when news of this came to the Jewish leaders,they assembled to the chief priests and said: We are powerlessand [too] weak to oppose the Romans, like a slackened bow.Let us go and inform Pilate what we have heard, and we shallbe free of anxiety; if at some time he shall hear [of this]from others, we shall be deprived of property, ourselvesslaughtered, and [our] children exiled. And they went andinformed Pilate. And he sent and killed many of the peopleand brought in that wonderworker. After inquiring about himPilate understood that he was a doer of good, not of evil,[and] not a rebel, nor one desirous of kingship; and hereleased him. For he had cured his wife, who was dying.

And he went to the usual places and performed his usualdeeds. And again, as more people gathered around him,he became renowned for his works more than all [others].Again the lawyers were struck with envy against him.And they gave 30 talents to Pilate that they should killhim. And he took [it] and gave them liberty to carryout their wishes themselves. And they sought out a suitabletime to kill him. For they had given Pilate 30 talentsearlier, that he should give Jesus up to them. And theycrucified him against the ancestral law, and they greatlyreviled him.

—psJosephus / ψΙώσηπος,
Jewish War / Ιουδαϊκός Πόλεμος 2.9.3b-f §174

Source / Πηγή: Henry & Katherine Leeming,
Josephus' Jewish war and its Slavonic version,
Brill, 2003, p./σ. 261.

Σάββας Χρ. Αγουρίδης,
Το πρόβλημα των προσθηκών της σλαυονικής μεταφράσεως του Ιουδαϊκού πολέμου του Ιωσήπου και η εν αυταίς περί του Βαπτιστού και του Ιησού Χριστού μαρτυρία,
Εν Αθήναις, 1954, Διδακτορική διατριβή,
σσ. 52, 53.

The Johannine ‘I am’ sayings & Yahweh /Τα ιωάννεια "Ἐγώ εἰμι" λόγια & ο Γιαχβέ

2012-01-25T13:13:00.000+02:00

Williams goes far beyond the treatments of Jewish texts in previous studies, analyzing also their developed interpretations within Judaism. As a result, the predominant Hebrew scripture rendering of Yahweh’s ánî hû pronouncements should be ‘I am he’ rather than ‘I am’. In showing the extensive ways in which Yahweh’s assurances of provision for Israel are associated with his self declarations, Williams argues that the I-am sayings in Mark and in John are connected not to the theophany of Yahweh before Moses and the burning bush (Exod. 3.14), but with Yahweh’s assurances of guidance and provision for Israel elsewhere. The significance of Williams’ contribution is that it clarifies the prevalent I-am claims of Yahweh in scripture, connecting the saving action of Yahweh—rather than his divine being—with Jesus’ I-am sayings in John.

* Paul N. Anderson,
"The Origin and Development of the Johannine Egō Eimi Sayings in Cognitive-Critical Perspective",
["Η Προέλευση και η Εξέλιξη των Ιωάννειων Εγώ Ειμι Λογίων από Γνωσιοκριτικής Έποψης"]
Journal for the Study of the Historical Jesus 9 (2011),
Brill,
p./σ. 162 (139–206).

F. J. A. Hort & the Byzantine NT text /Ο Χορτ και το βυζαντινό κείμενο της ΚΔ

2012-01-24T19:45:00.002+02:00

B. F. Westcott & F. J. A. Hort,
The Greek New Testament, *
Hendrickson Publishers 2007,
p./σ. xv.
[Ελληνικά-Αγγλικά/Greek-English, PDF]

Incidentally, in a letter penned by Hort in 1851 when he was only twenty-three years of age, he provided a forecast of the future by referring to the "villainous" and "vile" textus receptus "leaning entirely on late MSS; it is a blessing there are such early ones." Just two years later, after Westcott and he had planned their [i.e. NT] edition, Hort wrote, "Our object is to supply . . . a portable Gk. Test[ament], which shall not be disfigured with Byzantine corruptions."

Παρεμπιπτόντως, σε ένα γράμμα που έγραψε ο Χορτ το 1851 όταν ήταν μόλις είκοσι τριών ετών, έκανε μια πρόβλεψη για το μέλλον αναφερόμενος στο «απαίσιο» και «αισχρό» παραδεδεγμένο κείμενο «το οποίο στηρίζεται αποκλειστικά σε μεταγενέστερα χειρόγραφα· αποτελεί ευλογία που υπάρχουν τόσο αρχαία χειρόγραφα». Μόλις δύο χρόνια αργότερα, αφού σχεδίασαν μαζί με τον Γουέστκοτ τη δική τους έκδοση [ενν. της ΚΔ], o Χορτ έγραψε ότι «ο στόχος μας είναι να προσφέρουμε . . . μια εύχρηστη Ελληνική Διαθήκη, η οποία δεν θα είναι παραμορφωμένη από τις βυζαντινές αλλοιώσεις».

Religion in Russia after the revolution of 1917 /Η θρησκεία στη Ρωσία μετά την επανάσταση του 1917

2012-01-24T12:38:00.001+02:00

Religion, as a community of faith, is able to forge boundaries of selective inclusion and of exclusion. In the examined case of the Russian Orthodox Church (ROC), this was reflected in the Church’s efforts to discredit Western spiritual values and its way of life as „immoral”. In the context of Russia one has to also underline, in addition to its inherited Eastern Church’s hostility to Rome and the West, the consequences of Russia’s isolation from Renaissance and Reformation. Thus, on the top of the modernization barriers separating Russia from the West, it may also be necessary to consider the historical borders.

A unique characteristic of Russian Orthodoxy is that after the 1917 Bolshevik revolution in Russia its theological, sacramental, and ecclesiastical development was frozen, resulting in a long spiritual and intellectual hibernation. While the religious denominations in the West were embracing the ideas of individual liberty and human rights, and while Catholicism was absorbing the consequences of the Second Vatican Council, the Moscow Metropolitanate was working hand in hand with the Soviet Politburo and KGB, both domestically and internationally. [...]

Orthodox Church had and continues to have a key influence on the nature of political development in Russia. It contradicts the volume of research claiming that Eastern Orthodoxy is favoring democratic development, pointing out to its failure to examine the Church as a social rational actor, instead of a philosophical concept. Cherry-picking specific points or events in time and claiming they prove the democratic character of ROC is a sure recipe for analytic errors. This static method is replaced in the current study by a dynamic approach, which examines the historical interaction between state and church over time, the effects it generated, and the interests behind the actions of the two actors in post-Soviet Russia.

[...] This initial separation in the West, followed by later separations inside Catholic Church itself, created a number of powerful actors, who through competition generated profound social transformations. Building on the literature on democratization and agent based modeling research on cultural diffusion it claimed that independent and competing actors are able to generate and sustain multiple loyalties and pluralism. This was not the case in Russia, where Church and State merged into a single power center, failing to generate social transformations in the society similar the West.

The historical legacy of the Orthodox Church affected its institutional structure, its modus operandi, and most importantly, the worldviews of its top prelates. Formal modeling research of cultural behavior seems to confirm the claim that cognitive constraints and institutional precedents are a better explanation of community behavior, be it cultural-religious or political. It shows that institutions will often follow a sub-optimal behavior, choosing strategies that performed well in the past, even though they occurred under differing conditions. Thus, after the collapse of USSR, ROC did not choose a path of independence from the State, as it did not possess an institutional memory and knowledge of such a choice having been successful in the past.

* András Mátá-Tóth & Cosima Rughinis,
Spaces and Borders: Current Research on Religion in Central and Eastern Europe (Religion and Society),
De Gruyter 2011,
pp./σσ. 104, 115.

P. Boumis on Acts 20:28: Whose blood? /Ο Π. Μπούμης περί του Πρα 20:28: Τίνος το αίμα;

2012-01-20T01:55:00.003+02:00

Προσέχετε ἑαυτοῖς καὶ παντὶ τῷ ποιμνίῳ,
ἐν ᾧ ὑμᾶς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους
ποιμαίνειν τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ,
ἣν περιεποιήσατο διὰ τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου.
(Πράξεις 20:28, NA27)

Προσέχετε τους εαυτούς σας και όλο το ποίμνιο,
μέσα στο οποίο το άγιο πνεύμα σάς διόρισε επισκόπους,
για να ποιμαίνετε την εκκλησία του Θεού
την οποία αγόρασε με το αίμα του ίδιου του Γιου του.
(Πράξεις 20:28, ΜΝΚ)

Προσέχετε, λοιπόν, τον εαυτό σας και όλο το ποίμνιο,
στο οποίο το Πνεύμα το Άγιο σας έθεσε επισκόπους
για να ποιμαίνετε την εκκλησία του Κυρίου και Θεού,
που την έκανε δική του με το αίμα του.
(Πράξεις 20:28, ΜΠΚ)

Πρό καιροῦ ἐντυπωσιάστηκα ἀπό τόν τίτλο ἑνός θεολογικοῦ ἄρθρου, πού εἶχε ὡς ἑξῆς: «Τό αἷμα τοῦ Θεοῦ», ἀντί τοῦ γνωστοῦ «Τό αἷμα τοῦ Χριστοῦ». Τουλάχιστον μοῦ «χτύπησε» ὡς ἀσυνήθιστη καί (παρά)ξενη ἔκφραση, ὅπως θά γινόταν καί ὅταν κάποιος ἔλεγε «ἡ σάρκα τοῦ Θεοῦ» ἤ «Θεός ἀνέστη ἐκ νεκρῶν», ἀντί γιά τό ὀρθό «Χριστός ἀνέστη ἐκ νεκρῶν».

Προβλέποντας, προφανῶς, ὁ ἀγαπητός ἀρθρογράφος αὐτήν τήν ἔκπληξη-ἀντίδραση τοῦ ἁπλοῦ ἀναγνώστη, στό ἴδιο ἄρθρο σπεύδει καί γράφει, γιά νά αἰτιολογήσει τή φράση: «Ἡ φράση "τό αἷμα τοῦ Θεοῦ" ἠχεῖ παραδόξως στίς ἀκοές, διότι παρουσιάζει τό Θεό ὡς ἔχοντα αἷμα. Ἀλλ᾽ ἔχει ὁ Θεός αἷμα; (ρωτάει). Ναί, ἔχει! (ἀπαντάει). Κατά τό Πράξ. κ´ 28 "ὁ Κύριος καί Θεός περιεποιήσατο τήν Ἐκκλησίαν διά τοῦ ἰδίου αἵματος". Ὁ Κύριος καί Θεός ἀπέκτησε τήν Ἐκκλησία μέ τό ἰδικό του αἷμα. Ἀλλά πῶς ὁ Κύριος καί Θεός ἔχει αἷμα; (ρωτάει πάλι). Ὡς ἄνθρωπος (ἀπαντάει). Ἀφοῦ ὁ Κύριος καί Θεός ἔγινεν ἄνθρωπος ἔχει σῶμα καί αἷμα. Αὐτό δέ τό αἷμα ὡς αἷμα Θεανθρώπου ἔχει ἄπειρη δύναμη καί ἀξία».

Ὡστόσο αὐτές οἱ διατυπώσεις δημιουργοῦν μᾶλλον κάποια σύγχυση στόν ἀναγνώστη παρά τόν βοηθοῦν στήν ἑρμηνεία καί τήν ὀρθή κατανόηση τῶν πιστευομένων καί λεγομένων.

Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐμεῖς ἀναγκαστήκαμε, γιά νά διαλύσουμε κάπως τήν ἀπορία μας καί νά ἱκανοποιήσουμε τήν περιέργειά μας, νά καταφύγουμε στό δάσκαλό μας, ἀείμνηστο Καθηγητή Παναγιώτη Τρεμπέλα, καί μάλιστα στό σχετικό Ὑπόμνημά του ὡς ἕνα «Σταθμό Πρώτων Βοηθειῶν», γιά νά ἐλέγξουμε τό κείμενο τῆς Ἁγίας Γραφῆς καί τά σχετικά σχόλια. Ἔχει, λοιπόν, ἐκεῖ τό κείμενο: «Προσέχετε οὖν ἑαυτοῖς καί παντί τῷ ποιμνίῳ ἐν ᾧ ὑμᾶς τό Πνεῦμα τό Ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους, ποιμαίνειν τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἥν περιεποιήσατο διά τοῦ ἰδίου αἵματος»[1].

Τό ἴδιο κείμενο ἔχει καί ἡ ἐπίσημη ἔκδοση τῆς Ἁγίας Γραφῆς τῆς «Ἀποστολικῆς Διακονίας» τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος[2], χωρίς δηλαδή τό «τοῦ Κυρίου», ὅπως δέχεται ὁ ἀρθρογράφος μας, «ὁ Κύριος καί Θεός».

Ἴσως, γιά νά κατοχυρώσει ὁ Π. Τρεμπέλας τήν προτίμησή του αὐτή στήν παράθεση μόνο «τοῦ Θεοῦ», δηλ. «τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ» χωρίς τό «τοῦ Κυρίου», συμμεριζόμενος (;) καί τήν ἄποψη τοῦ J. A. Bengel, γράφει: «Ὁ Παῦλος συχνάκις χρησιμοποιεῖ τήν ὀνομασίαν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς πρός Θεσσαλ., Κορ., Γαλ., Τιμόθεον, οὐδέποτε δέ τήν ὀνομασίαν ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ οὔτε καί τήν φράσιν τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ, μετά παρεμβολῆς δηλαδή τοῦ καί μεταξύ. Μένει λοιπόν ἡ γραφή ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ»[3]. Πράγματι ἡ ἔκφραση αὐτή «ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ» φαίνεται ὅτι ἦταν πολύ προσφιλής στόν Ἀπόστολο Παῦλο. Πρβλ. τά χωρία Αʹ Κορ. 10, 32· 11,22· 15,9, Γαλ. 1,13, Αʹ Τιμ. 3,15 κ.ἄ.

Ἀλλ' ἐνῶ γράφει τά ἀνωτέρω ὁ Π. Τρεμπέλας στό Ὑπόμνημά του, ἀντιθέτως στό κείμενο, πού παραθέτει στή «Σύντομη ἑρμηνεία» τῆς Καινῆς Διαθήκης ἔχει τήν ἔκφραση «τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ»[4]. Σημειωθήτω ὅτι τό ἴδιο πράττει καί ὁ Ἰωάννης Κολιτσάρας στή νεότερη ἔκδοση τῆς «Ζωῆς» Ἡ Καινή Διαθήκη, Κείμενον Ἑρμηνευτική ἀπόδοσις[5]. Τό ἴδιο πράττουν καί ἄλλοι[6].

Ἴσως ἀναγκάστηκε καί ὁ Π. Τρεμπέλας καί (οἱ) ἄλλοι ἑρμηνευτές νά καταφύγουν στήν προσθήκη αὐτή «τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ» καί νά μή ἀφήσουν μόνο του τό «τοῦ Θεοῦ», γιά νά ἀποφύγουν ἐνδεχόμενο σκανδαλισμό τῶν ἁπλῶν πιστῶν. Γιατί πράγματι ἡ διαφορά αὐτή μεταξύ τοῦ «Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ» καί «Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ», ἐπειδή πρόκειται γιά λεπτά δογματικά ζητήματα, δέν εἶναι χωρίς σημασία. Ὅταν ποῦμε «τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ» τό βάρος πέφτει στό Κυρίου, μέ τό ὁποῖο κάλλιστα ἐννοοῦμε τόν Κύριο Ἰησοῦ Χριστό, ὁ ὁποῖος ἦταν καί Θεός. Ἐνῶ ὅταν θά ποῦμε «τοῦ Θεοῦ» μόνο του, ὁ νοῦς μας φυσικά πηγαίνει στό Θεό Πατέρα ἤ ἔστω στόν Τριαδικό Θεό· καί ὅτι ὁ Θεός Αὐτός «περιεποιήσατο τήν Ἐκκλησίαν διά τοῦ ἰδίου (;) αἵματός Του».

Πάντως οἱ διαφορές αὐτές μέ ἐντυπωσίασαν καί «παρώξυναν» ἀκόμη περισσότερο καί ἡ ἔκπληξη καί ἡ ἀπορία μου μεγάλωσαν, ὅπως καί ἡ περιέργειά μου. Ἐν πάσῃ περιπτώσει αὐτά στάθηκαν ἱκανά νά μέ ἀναγκάσουν νά προσφύγω στίς κριτικές ἐκδόσεις τῶν Eb. καί Er. Nestle[7], Kurt Aland[8] κ.ἄ., ὅπως καί στήν κοινή αὐτῶν ἔκδοση Nestle Aland[9].

Ἐκεῖ τά πράγματα ἐμφανίζονται ἤ καθίστανται ἀκόμη πιό περίπλοκα, γιατί ἔχουμε πολλές γραφές καί ἐκδοχές. Πιό συγκεκριμένα τό apparatus criticus:

G. C. Knapp, Novum Testamentum Graece (1824),
Sylloge conjecturar.
"Primitively perhaps it was thus written:
'the church, which he [God, v. 27]
purchased with the blood
of his own [namely, Son].' Rom. 8:3, 32."
1) Στήν ἔκδοση τῶν E. E. Nestle ἔχει καί τίς ἑξῆς παραλλαγές: (Τήν Ἐκκλησίαν): α) τοῦ Κυρίου,… β) τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ,… γ) ἥν περιεποιήσατο ἑαυτῷ,… δ) (διά) τοῦ ἰδίου αἵματος,… ε) (διά) τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου υἱοῦ (Knapp).

2) Ὁ K. Aland κ.ἄ. ἔχουν: (Τήν Ἐκκλησίαν): α) τοῦ Θεοῦ, β) τοῦ Κυρίου, γ) τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ, δ) τοῦ Κυρίου τοῦ Θεοῦ, ε) τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, στ) τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ζ) τοῦ Χριστοῦ, η) (διά) τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου, θ) τοῦ ἰδίου αἵματος.

3) Οἱ Nestle Aland ἔχουν: (Τήν Ἐκκλησίαν): α) τοῦ Κυρίου, β) τοῦ Κυρίου καί (τοῦ) Θεοῦ, γ) περιεποιήσατο ἑαυτῷ, δ) (διά) τοῦ ἰδίου αἵματος αὐτοῦ, ε) τοῦ αἵματος αὐτοῦ, στ) τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου υἱοῦ (Knapp).

Ἀλλά τόσο ἡ ἔκδοση τῶν Nestle ὅσο καί ὁ Aland, ὅπως καί ἡ κοινή ἔκδοσή τους, καταλήγουν στήν ἔκφραση «προσέχετε ἑαυτοῖς καί παντί τῷ ποιμνίῳ, ἐν ᾧ ὑμᾶς τό πνεῦμα τό ἅγιον ἔθετο ἐπισκόπους, ποιμαίνειν τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἥν περιεποιήσατο διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου». Αὐτήν υἱοθετοῦν καί αὐτήν παραθέτουν στό κυρίως κείμενο ὡς τήν πιό μαρτυρημένη καί αὐθεντική γραφή καί ὡς πρός τή φράση «τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ» καί ὡς πρός τή φράση «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου».

Κατόπιν τούτου καί ἐμεῖς, βασιζόμενοι καί σ' ὅλα τά ἀνωτέρω στοιχεῖα, νομίζουμε ὅτι, ἐφ' ὅσον θά υἱοθετήσουμε τή γραφή «τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ» (καί ὄχι «τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Κυρίου καί Θεοῦ»), ὀρθότερο εἶναι νά υἱοθετήσουμε καί τό «περιεποιήσατο διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου», ὅπως ἔχουν καί τά περισσότερα χειρόγραφα (καί ὄχι «διά τοῦ ἰδίου αἵματος»). Ἄλλωστε ὅτι ἡ γραφή «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου» εἶναι πιό αὐθεντική ἀπό τήν ἄλλη «διά τοῦ ἰδίου αἵματος» στηρίζεται καί στό νόμο ἀρχή τῆς παλαιογραφίας, πού λέει ὅτι ἡ πιό δύσκολη καί σπάνια γραφή εἶναι καί ἡ πιό αὐθεντική, ἤ μᾶλλον ἡ προτιμότερη[10]. Αὐτά θά διαπιστώσουμε καί πιό κάτω.

Ἀλλά τότε ποιά εἶναι ἡ ὀρθή ἑρμηνεία τῆς περικοπῆς; Γιά νά ἐννοεῖ ὅτι ὁ Θεός «περιεποιήσατο» τήν Ἐκκλησίαν διά τοῦ ἰδικοῦ Του αἵματος, δηλ. διά τοῦ αἵματός Του, εἶναι μᾶλλον ἀδύνατον. Αὐτό δέν μποροῦσαν νά δεχθοῦν καί οἱ Πατέρες καί ἄλλοι ἐκκλησιαστικοί συγγραφεῖς καί γι' αὐτό σέ πολλές παραθέσεις τοῦ χωρίου ἤ σέ ἑρμηνεῖες τους προσθέτουν πρό τοῦ Θεοῦ («τήν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ») τό «τοῦ Κυρίου», ὥστε νά ἐν νοεῖται τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ ὁποῖος ἦταν βεβαίως καί Θεός. Αὐτή ὅμως ἡ γραφή, ὅπως προείπαμε, καί κατά τή μαρτυρία μεγάλου ἀριθμοῦ χειρογράφων, δέν εἶναι ἡ αὐθεντική. Ἄρα εἴμαστε ὑποχρεωμένοι στήν ἄλλη αὐθεντική πρόταση γραφή «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου», νά παραμείνουμε καί νά προσδώσουμε τήν κατάλληλη ἑρμηνεία.

Μιά πρώτη, πρόχειρη ἀπόδοση στή νεοελληνική γλώσσα εἶναι βεβαίως νά ποῦμε «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδικοῦ του» καί νά ἐπαναπαυθοῦμε σ' αὐτό. Τό νά δεχθοῦμε ὅμως «διά τοῦ δικοῦ του αἵματος, τοῦ Θεοῦ», ὄχι ἄλλου, εἶναι παρακεκινδυνευμένο. Εἶναι σάν νά λέμε καί νά δεχόμαστε ὅτι ὁ Θεός ἔχει αἷμα. Ἐκτός τοῦ ὅτι, ἐάν ἤθελε ἡ Γραφή νά ἐννοήσουμε αὐτό καί γιά νά μή ἀμφιταλαντευόμαστε ἤ περιπλανώμαστε, θά ἔπρεπε νά λέει «διά τοῦ αἵματος αὐτοῦ ἤ αὑτοῦ». Ἄρα εἴμαστε ἀναγκασμένοι νά προσανατολιστοῦμε στήν ἄλλη νεοελληνική ἀπόδοση: Νά ἐννοήσουμε «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδικοῦ του, τοῦ ἰδικοῦ του ἀνθρώπου, τοῦ ἰδικοῦ του Υἱοῦ». Εἶναι ὅπως λέμε σήμερα «ὁ δικός μου (ἄνθρωπος)» ἤ ὅπως λέγεται πάλι πολύ ἁπλά: «ὁ δικός σου». Ἔχουμε δηλ. μία οὐσιαστικοποίηση τοῦ ἐπιθέτου ἴδιος.

Τοῦτο ἐνισχύεται καί ἀπό τά ἀκόλουθα χωρία, ὅπου φαίνεται καλύτερα καί ἡ οὐσιαστικοποίηση τοῦ ἐπιθέτου ἴδιος:

α) Τό Ἰω. 1,11: «Εἰς τά ἴδια ἦλθε (ὁ Ἰησοῦς), καί οἱ ἴδιοι αὐτόν οὐ παρέλαβον», τ.ἔ. «οἱ ἰδικοί του οἱ Ἰουδαῖοι» (Ἑρμηνεία Π. Τρεμπέλα), «με ταξύ τῶν ἰδικῶν του, δηλαδή τῶν Ἰουδαίων» (Ἑρμηνεία Ἰω. Κολιτσάρα).

β) Τό Ἰω. 13,1: «Ἀγαπήσας (ὁ Χριστός) τούς ἰδίους τούς ἐν τῷ κόσμῳ», τ.ἔ. «τούς ἰδικούς του» (Ἑρμηνεία Π. Τρεμπέλα), «ἠγάπησε τούς μαθητάς του, τούς ὁποίους καθό ἰδικούς του» (Ἑρμηνεία Ἰω. Κολιτσάρα).

γ) Τό Αʹ Τιμ. 5,8 : «Εἰ δέ τις τῶν ἰδίων καί μάλιστα τῶν οἰκείων οὐ προνοεῖ, τήν πίστιν ἤρνηται καί ἔστιν ἀπίστου χείρων», τ.ἔ. «τούς ἰδικούς του ἀνθρώπους» (Ἑρμηνεία Π. Τρεμπέλα), «διά τούς ἰδικούς του ἀνθρώπους» (Ἑρμηνεία Ἰω. Κολιτσάρα).

Τήν ἔννοια αὐτή τοῦ «ἰδικοῦ του», τοῦ δικοῦ του ἀνθρώπου, τοῦ δικοῦ του υἱοῦ, τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ Πατρός, τήν ἐνισχύει καί ἡ πρός Ἑβραίους ἐπιστολή τοῦ Ἀπ. Παύλου, ἡ ὁποία μᾶς ὑπογραμμίζει: «Τίνι γάρ εἶπέ ποτε (ὁ Θεός) τῶν ἀγγέλων· υἱός μου εἶ σύ, ἐγώ σήμερον γεγέννηκά σε; Καί πάλιν· ἐγώ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, καί αὐτός ἔσται μοι εἰς υἱόν;» (Ἑβρ. 1,5).

Αὐτή ἡ διακήρυξη ἐν συνδυασμῷ καί μέ τά ἑπόμενα χωρία μᾶς ὁδηγοῦν κατ' εὐθεῖαν καί σχεδόν χωρίς ἀμφιβολία στήν ἑρμηνεία πού δίνουμε πιό πάνω. Τά ἐν λόγῳ χωρία δέν εὐνοοῦν καμμία ἀντιλογία, γιατί ἀκριβῶς συντελοῦν ἀποφασιστικῶς στήν ἀντιδιαστολή τοῦ ἔργου τοῦ Θεοῦ Πατρός καί στήν ἀποστολή τοῦ Ἰ. Χριστοῦ. Τά χωρία αὐτά εἶναι τά ἑξῆς:

α) «Χριστός δέ παραγενόμενος ἀρχιερεύς… διά δέ τοῦ ἰδίου αἵματος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τά ἅγια αἰωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος. Εἰ γάρ τό αἷμα τράγων… πόσῳ μᾶλλον τό αἷμα τοῦ Χριστοῦ, ὅς διά πνεύματος αἰωνίου (ἤ ἁγίου) ἑαυτόν προσήνεγκεν ἄμωμον τῷ Θεῷ, καθαριεῖ τήν συνείδησιν ἡμῶν…» (Ἑβρ. 9,11[-]14).

β) «Διό καί Ἰησοῦς, ἵνα ἁγιάσῃ διά τοῦ ἰδίου αἵματος τόν λαόν, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθεν» (Ἑβρ. 13,12).

Ἔτσι ἰσχυροποιεῖται ἡ ἑρμηνεία ὅτι ἡ φράση «διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου» σημαίνει διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδικοῦ του ἀνθρώπου, τοῦ δικοῦ του υἱοῦ. Δέν ὑπάρχει λόγος νά μή δεχθοῦμε ὅτι τό αἷμα ἦταν τοῦ ἰδικοῦ του υἱοῦ, τοῦ Ἰ. Χριστοῦ καί ὄχι τό δικό του, τ.ἔ. τοῦ Θεοῦ. Ἄν ἤθελε ὁ Ἀπ. Παῦλος νά πεῖ «διά τοῦ αἵματος τοῦ Θεοῦ» στό Πράξ. 20,28 θά ἔλεγε τή συνήθη ἔκφρασή του «διά τοῦ ἰδίου αἵματος» ἤ «διά τοῦ αἵματος αὐτοῦ», ὅπως ἐκφράζεται καί περί τοῦ Ἰ. Χριστοῦ.

Μετά ἀπ' αὐτά ἄς σκεφθοῦμε σοβαρά, γιά ἄλλη μιά φορά καί τό θέμα τῶν (πρόχειρων) μεταφράσεων τῶν ἱερῶν καί παραδοσιακῶν αὐθεντικῶν κειμένων ἀπό τήν κοινή ἑλληνική γλώσσα στή νεότερη ἑλληνική δημοτική γλώσσα, ἡ ὁποία πάντως ἀποδεικνύεται ὅτι εἶναι ἡ συνέχεια καί ἡ ἐξέλιξη (ἴδιος ἰδικός του δικός του) τῆς γλώσσας τῆς Καινῆς Διαθήκης.

Καταλήγουμε, λοιπόν, καί ἔχουμε ὡς σταθερή καί αὐθεντική, ἀλλά καί δυναμική, βάση τή φράση: «…ποιμαίνειν τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἥν περιεποιήσατο διά τοῦ αἵματος τοῦ ἰδίου», ἤτοι τοῦ αἵματος τοῦ ἰδικοῦ του, τοῦ «δικοῦ» Του, τοῦ δικοῦ του υἱοῦ ἀνθρώπου, τοῦ Θεανθρώπου. Καί κλείνοντας, ἄς εὐχηθοῦμε συνοπτικά: Νά γίνουμε καί μεῖς «δικοί» Του διά τοῦ αἵματος «τοῦ δικοῦ» του.

Ὑποσημειώσεις:

1. Π. Ν. Τρεμπέλα, Ὑπόμνημα εἰς τάς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Ἀθῆναι 1955, σελ. 553-555.
2. Ἡ Καινή Διαθήκη, Τό πρωτότυπον κείμενον μέ νεοελληνικήν μετάφρασιν (ὑπό Β. Βέλλα, Εὐ. Ἀντωνιάδου, Ἁμ. Ἀλιβιζάτου, Γερ. Κονιδάρη), Ἀθῆναι 19923, σελ. 278.
3. Παν. Τρεμπέλα, ὅπ. παρ., σελ. 555.
4. Παν. Τρεμπέλα, Ἡ Καινή Διαθήκη μετά συντόμου Ἑρμηνείας, Τά Εὐαγγέλια καί αἱ Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Ἀθῆναι 19583, σελ. 759.
5. Τά τέσσαρα Εὐαγγέλια καί αἱ Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Ἀθῆναι 19716, σελ. 487.
6. Πρβλ. Ἡ Καινή Διαθήκη, Τό πρωτότυπο κείμενο μέ μετάφραση στή Δημοτική (ὑπό Γ. Γαλίτη, Ἰω. Καραβιδόπουλου, Ἰω. Γαλάνη, Π. Βασιλειάδη), Ἔκδ. Βιβλικῆς Ἑταιρείας, Ἀθήνα 1989, σελ. 279. Πρβλ. καί Ἀθ. Δεληκωστόπουλου, Ἡ Καινή Διαθήκη σέ Νεοελληνική ἀπόδοση, Ἀθήνα 1995, σελ. 371.
7. Greek New Testament, Stuttgart, Ἔκδ. 16η (ἀπό τήν 1936).
8. The Greek New Testament, Münster/Westphalia, Ἔκδ. 3η, 1975/ 1977.
9. Novum Testamentum Graece (Deutsche Bibelgeselschaft), Ἔκδ. 27η, Stuttgart 2006.
10. Πρβλ. B. A. van Groningen - Μτφρ. Ὀδ. Λαμψίδη, Πραγματεία περί τῆς ἱστορίας καί τῆς κριτικῆς τῶν ἑλληνικῶν κειμένων, Ἀθῆναι 1980, σελ. 111, καί Elp. Mioni, Εἰσαγωγή στήν Ἑλληνική Παλαιογραφία (μτφρ. Ν. Μ. Παναγιωτάκη), Ἀθήνα 19792, σελ. 130.

* Παναγιώτης Ι. Μπούμης / Boumis Panagiotis,
«"Το αίμα του Θεού";»,
Ορθόδοξος Τύπος, 11 Νοεμβρίου 2011,
σσ. 3, 4.

Επίσης, απάντηση Ν. Σωτηρόπουλου (σ. 3) και ανταπάντηση Π. Μπούμη (σσ. 3, 4).

The freedom of conscience interpreted by the Law: The contribution of the Efstratiou & Valsamis v. Greece cases /Η ελευθερία συνείδησης ερμηνευόμενη από τον Νόμο: Η συμβολή των υποθέσεωνΕυστρατίου & Βαλσαμή κατά Ελλάδας

2012-01-18T15:24:00.001+02:00

As we will see, in both cases, the effect of those lines of decision is the unequal treatment of people with religious convictions in comparison with people with non-religious convictions, and of religious minorities in comparison with religious majorities. The former occurs when the public space is designed in such a way that it fulfils completely the aspirations of atheists or agnostics, or simply of people that do not care much about the expression of their religious ideas, but does not correspond to the expectations of religious believers who remain actively engaged with their respective religions. The latter occurs because the laws considered ‘neutral’ usually conform—as does any law—to the ethical values that are dominant in a determined social environment at a certain moment. Neutral laws will rarely conflict with the morals or life practices of the major churches, but they can more often cause conflicts with minority religious groups that engage in conduct that is socially atypical. To hold that a neutral law must automatically prevail and that the state is under no obligation to justify denial of exemptions from the general application of the law as a measure ‘necessary in a democratic society’ would constitute, in practice, a risk for the rights of minorities, and generally for those whose conscientious beliefs are threatened. [...]

In any event, more than thirty years later, the ECtHR’s interpretation of Article 2 of the First Protocol was reaffirmed in the decisions Folgerø and Zengin. And, prior to them, in 1996, the twin decisions Efstratiou and Valsamis, dealing with a relatively similar problem, held on to the Court’s doctrine on the automatic subjection to neutral rules. These cases had their origin in the applications of two Greek secondary school students, both Jehovah’s Witnesses, who refused, for religious reasons, to participate in the school parades organized during the national festival to commemorate the outbreak of war between Greece and Fascist Italy in 1940. They argued that their conscience prohibited them from being present in a civic celebration in which a war was remembered and in which military and ecclesiastical authorities took part. The two students were denied permission to be absent from the parade, and their failure to attend was punished by one day’s suspension from school. The European Court decided the case in the light both of Article 9 of the Convention and of Article 2 of the First Protocol (as interpreted in Kjeldsen). The decision sustained the Greek government’s position, especially considering two facts. One was the moderate punishment imposed to the students, which could not amount to a deprivation of the right to education. The other was that the Court could ‘discern nothing, either in the purpose of the parade or in the arrangements for it, which could offend the applicants’ pacifist convictions’. The Court noted additionally—without any further comment—that the European Commission considered, in its report on the case, that ‘article 9 did not confer a right to exemption from disciplinary rules which applied generally and in a neutral manner and that, in the instant case, there had been no interference with the applicant’s right to freedom to manifest her religion or belief ’.

In my opinion, the Commission’s interpretation of Article 9 ECHR inverts the logical order of concepts in this matter. It is universally accepted that human rights must be construed broadly. Therefore, in order to understand the exact meaning of the freedom to manifest one’s religion or belief in practice, it seems that we should approach the question in the following sequence: (i) according to Article 9.1 ECHR, freedom to practice one’s religion or belief must be understood as protecting, in principle, every act of the individual when he obeys the dictates of his own conscience; but (ii) Article 9.2 ECHR—limitations on religious liberty—shall be utilized, when necessary, as a corrective element for a freedom that, by its own nature, tends to be exercised in an undefined and unpredictable way.

Thus, we manage to reconcile two paramount interests that are inclined to conflict with each other: the maximum degree of initial protection of the freedom of belief and the security that the legal order demands. Furthermore, we introduce an important assumption: the State has the burden of proof with regard to the necessity of a restrictive measure, ie, it must affirmatively prove that, in a particular case of conflict, it is ‘necessary in a democratic society’ to restrict the exercise of religious freedom. Following this approach would obstruct the development of policies that ignore the needs of religious freedom and are harmful not only to individuals but also to minority groups and, in general, to groups with distinctive beliefs.

In any event, it should be remarked that the Court neither subscribed to nor rejected explicitly the Commission’s interpretation of Article 9 ECHR in Efstratiou and Valsamis. The Commission’s view might be expressive of a certain state of mind in the Strasbourg jurisdiction, in a line of continuity with Kjeldsen. However, we might as well infer from other decisions that the Court is hesitating about which path it should follow beyond the strict borders of the educational environment. In this regard, we should remember that the Commission’s restrictive interpretation of freedom of conscience seems to contradict the Court’s own words in the Hasan and Chaush case: ‘[. . .] but for very exceptional cases, the right to freedom of religion as guaranteed under the Convention excludes any discretion on the part of the State to determine whether religious beliefs or the means used to express such beliefs are legitimate.’ And, certainly, behaviour in accordance with the dictates of one’s own conscience in daily life is an evident, and most important, expression of freedom of religion and belief.

There is another aspect in the ECtHR’s reasoning in Efstratiou and Valsamis that is problematic and not easy to reconcile with State neutrality in religious matters. When the Court examined the arguments of the applicants, it declared that the parades that the Jehovah’s Witnesses morally disapproved of were merely civic acts without any particular political or ideological connotation and, consequently, they could not offend the pacifist convictions of the students. Thus, the Court, in effect, substituted its judgment for the conscience of the persons involved, defining what was ‘reasonable’ for them to believe with regard to their participation in a national commemorative ceremony. In my opinion, this is a gross mistake. In assessing claims arising from individual conscience, it is unacceptable for a secular court to determine which beliefs are ‘reasonable’ and which are not. Naturally, it is necessary to verify—as far as possible—that parties are sincere, that they are not deceitfully alleging moral convictions they do not actually or genuinely hold in order to avoid fulfilling a legal duty. But this does not mean that a secular court is competent to elucidate when the beliefs of a person are sufficiently consistent from an ‘objective’ point of view. Religious viewpoints do not need to meet a reasonableness threshold in order to qualify as a basis for asserting Article 9 rights. This is in contradiction with what the ECtHR affirmed, the very same year of Efstratiou and Valsamis, reflecting a deeply rooted notion of Western legal culture, about the incompetence of public authorities to pronounce on the truth or falsity of a religious dogma or a moral belief. In the above-mentioned decisions, the European Court did not seem to be fully aware of the fundamental philosophy underlying the protection of religious liberty. The reason why the freedom of each individual conscience must be respected is not that it is objectively correct. Freedom of conscience must be respected because it is considered a fundamental area of the individual’s autonomy in democratic societies and, consequently, nobody may interfere with the individual’s conscience as long as other prevailing juridical interests are not endangered. This applies also to those cases in which the moral position held by individuals is stricter than the official doctrine of the religion to which they belong. What freedom of religion or belief protects is, precisely, the right to choose the truth(s) in which one is willing to believe. Hence, Article 9.2 ECHR provides that the state may restrict the exercise of that freedom only when it is ‘necessary in a democratic society’.

In other words, States are not obliged to respect and protect religious freedom because they deem the convictions of their citizens to be correct, or even convenient. They are obliged to protect the freedom to believe and to act accordingly because this freedom constitutes an essential element of a democratic system. The protection of that freedom is a paramount public interest and not merely a private interest of individuals and groups. This is something that is easily understood with regard to other liberties—for instance, the freedom of expression or the freedom of association—but is sometimes inexplicably ignored when dealing with religious liberty.

* Javier Martínez-Torrón,
"The (Un)protection of Individual Religious Identity in the Strasbourg Case Law"
["Η (Μη) Προστασία της Ατομικής Θρησκευτικής Ταυτότητας στη Νομολογία του Στρασβούργου"],
Oxford Journal of Law and Religion, Oxford University Press, 2012, pp./σσ. 7, 11-14 (1–25).

Erasmus' Greek-Latin NT: The editing adventure of the insertion of the Johannine Comma /Η ελληνο-λατινική ΚΔ του Έρασμου: Η εκδοτική περιπέτεια της εισαγωγής του Κόμματος Ιωάννου

2012-01-18T02:18:00.005+02:00

Read first: Wikipedia, “Novum Instrumentum omne”.

Desiderius Erasmus / Ντεζιντέριους Έρασμος,
1516 Novum instrumentum (1st ed./1η έκδ.)

Desiderius Erasmus,
1519 Novum testamentum (2nd ed./2η έκδ.)

Desiderius Erasmus,
1522 Novum testamentum (3rd ed./3η έκδ.)

Early Christians & the pagan world /Οι πρώτοι χριστιανοί & ο παγανιστικός κόσμος

2012-01-17T17:32:00.000+02:00

Αποτελεί κοινή ιστορική παραδοχή, ότι, τους πρώτους τρεις αιώνες της ύπαρξής της, η χριστιανοσύνη αντιμετώπισε ακατάπαυστο και, συχνά, σφοδρό διωγμό ο οποίος έφτασε σε κρεσέντο στις αρχές του τέταρτου αιώνα, αλλά αυτό την εξάπλωσε, παρά την εναντίωση, και μάλιστα την ενίσχυσε. [...] Με πιθανή εξαίρεση τον ιουδαϊσμό, η χριστιανοσύνη είχε τα περισσότερα θύματα μαρτυρίου από κάθε άλλη θρησκεία. Ο Ιησούς προειδοποίησε όσους θα τον ακολουθούσαν ότι τους περίμενε διωγμός, ότι θα αποτελούσε ο ίδιος αιτία διαίρεσης και συγκρούσεων, και τα λόγια του εκπληρώθηκαν πλήρως. Αυτό δεν είναι παράξενο. Τόσο ριζοσπαστικές είναι οι δηλώσεις του Ευαγγελίου, τόσο σαρωτικές είναι οι απαιτήσεις από τον πιστό, τόσο ασυμβίβαστους τούς καθιστά εκείνους που υποτάσσονται σε αυτό, ώστε η εναντίωση, ακόμη και ο διωγμός, είναι αναμενόμενα. [...]

Οι χριστιανοί ήταν αντιμέτωποι με την απαρέσκεια και την ενεργή εναντίωση του παγανιστικού πληθυσμού προς αυτούς. Οι κριτικές αφορούσαν διάφορα ζητήματα αλλά προκαλούνταν ιδιαίτερα από τη μια πλευρά από το το γεγονός ότι δεν συμβιβάζονταν με τον παγανισμό, αλλά διαχώριζαν τον εαυτό τους από αυτόν και κάνοντας το αυτό απομακρύνονταν από ένα μεγάλο μέρος της ενεργούς κοινωνίας, και από την άλλη πλευρά επειδή κέρδιζαν μεταστραφέντες από την κοινωνία και έτσι δεν μπορούσαν παρά να γίνουν αντιληπτοί. Για να αποφύγουν την περιττή δημοσιότητα και για να διαφύγουν κατά το δυνατό από την προσοχή των κρατικών αξιωματούχων, οι χριστιανοί διεξήγαγαν τις λατρευτικές συνάξεις τους είτε μυστικά είτε χωρίς δημόσια ανακοίνωση. Με μια ευρύτερη και βαθύτερη έννοια η απαρέσκεια και, ως αποτέλεσμα, ο διωγμός που αναπτύχθηκε και τη συνόδεψε αποτελούσαν τεκμήρια ότι, όπως είχε πει ο Ιησούς, στο Ευαγγέλιο κάτι είχε εμφανιστεί στον κόσμο με το οποίο ο κόσμος βρισκόταν σε έχθρα μαζί του.

Οι κατηγορίες ποίκιλλαν. Οι Χριστιανοί δεν δέχονταν να συμμετέχουν σε παγανιστικές τελετές και γι’ αυτό τους αποκαλούσαν άθεους. Εξαιτίας της αποχής τους από πολλές πλευρές της δημόσιας ζωής—τις ειδωλολατρικές γιορτές, τις κοσμικές διασκεδάσεις οι οποίες για τους Χριστιανούς ήταν διαποτισμένες πέρα για πέρα από παγανιστικές δοξασίες, συνήθειες και ανήθικες πράξεις—τους περιφρονούσαν θεωρώντας τους μισανθρώπους. Ήταν κάτι το συνηθισμένο να θεωρούν ότι διέπρατταν τις πιο αισχρές ανήθικες πράξεις στις συνάξεις τους. [...]

Πιο λογικά άτομα πιθανόν να απέρριπταν αυτές τις αναφορές αλλά ενοχλούνταν από τη συνεχή αύξηση μια αδελφότητας που απλωνόταν σε ολόκληρη την αυτοκρατορία γεγονός το οποίο, σε μια εποχή που η πολιτική και οικονομική τάξη βρισκόταν σε ολοφάνερη αστάθεια, απειλούσε τη δομή της κοινωνίας, διότι όχι μόνο απομακρύνονταν από πολλά από τα έθιμα τα οποία διατηρούσαν την ενότητά της, αλλά τα αποκήρυτταν ως ανόητα και πονηρά. [...]

Οι μη χριστιανοί αντιλήφθηκαν ότι λόγω της επαναστατικής της φύσης, του ασυμβίβαστου χαρακτήρα της, και της αξίωσής της για την υποταγή όλης της ανθρωπότητας, θα έπρεπε η καθεστικυία τάξη να φοβάται τη χριστιανοσύνη περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο μεταξύ των ανταγωνιστών της, χωρίς μάλιστα να εξαιρείται ούτε και ο ιουδαϊσμός.

* Kenneth Scott Latourette,
A History of Christianity: To A.D. 1500
[Ιστορία της Χριστιανοσύνης: Ως το 1500 μ.Χ.],
HarperCollins, 1975,
pp./σσ. 81, 82.

The Commentary on the Letters of John: Zigabenus did not read in his NT text (early 12th cent.) the Johannine Comma /Ερμηνεία των Επιστολών του Ιωάννη: Το κείμενο της ΚΔ του Ζιγαβηνού (αρχές 12ου αι.)δεν περιείχε το Ιωάννειο Κόμμα

2012-01-14T14:50:00.000+02:00

Read first: / Διαβάστε πρώτα:

Χειρογραφική «αναθεώρηση» με βάση το Ιωάννειο Κόμμα:
Η περίπτωση της Δογματικής πανοπλίας του Ευθύμιου Ζιγαβηνού (Ζιγαδηνού) /
Manuscript “revision” in harmony with the Johannine Comma:
The case of Euthymius Zigabenus' (Zigadenus) Panoplia dogmatica

* Ευθύμιος Ζιγαβηνός / Euthymius Zigabenus,
Ερμηνεία εις τας ΙΔ' επιστολάς του αποστόλου Παύλου και εις τας Ζ' καθολικάς /
Euthymii Zigabeni Commentarius in XIV epistolas Sancti Pauli et VII Catholicas,
επιμ. Νικηφόρος Καλογεράς, 1887,
Τόμος 2, σ. 630.

The Kokkinakis v Greece case: Defining pluralism and majoritarianism in the Greek society /Η υπόθεση Κοκκινάκης κατά Ελλάδας: Ορίζοντας την πολυφωνία & τον πλειοψηφισμό στην ελληνική κοινωνία

2012-01-14T01:55:00.000+02:00

The ECtHR is, however, not in the role of bystander in the name of the principled compatibility between the Convention and the diversity of the European state-religion models. Though a margin of appreciation is left to national authorities, their decision remains subject to review by the Court in conformity with the requirements of the Convention and Protocols. The Court has, in its reviewing competence, attempted to develop a ”thin” constitutional framework (or perspective) whereby it sets specific limitations to the margin of appreciation of the national authorities. With respect to religion, this trend gained momentum with Kokkinakis v Greece (1993). Kokkinakis has the merit of being the first case to be judged under article 9 of the Convention, which states the principle of freedom of religion: “[e]veryone has the right to freedom of ... religion; this right includes ... freedom, either alone or in community with others and in public or private, to manifest his religion ... in worship, teaching, practice and observance.” Even if the concept of pluralism is an older presence in the jurisprudence of the Court, Kokkinakis has the merit to have interconnected, in a decisive way, the principle of freedom of religion with that of pluralism as an essential feature of the democratic society. According to Kokkinakis, “[a]s enshrined in Article 9…, freedom of thought, conscience and religion is one of the foundations of a´ democratic society within the meaning of the Convention. It is, in its religious dimension, one of the most vital elements that go to make up the identity of believers and their conception of life, but it is also a precious asset for atheists, agnostics, skeptics and the unconcerned. The pluralism indissociable from a democratic society, which has been dearly won over the centuries, depends on it.” The corollary of the Court´s support of the liberal-pluralist perspective has been its questioning of biased aspects of the inherited bond between majority religion and nation-state. It is significant that Kokkinakis v Greece defended Mr. Kokkinakis´ freedom of speech against the manifest bias of the Greek state in favor of the majority religion (i.e. Orthodox Christianity). It is certainly disconcerting to learn that the appellant, a member of the religious minority of Jehovah’s Witnesses, had been arrested more than sixty times before his case reached the ECtHR.

* Camil Ungureanu,
"Between pluralism and majoritarianism: The ECHR on religious symbols and education"
[«Μεταξύ πολυφωνίας και πλειοψηφισμού: Το ΕΔΔΑ σχετικά με τα θρησκευτικά σύμβολα και την εκπαίδευση»],

in: / στο:

Ricard Zapata-Barrero & Anne R. van Ewijk (eds.),
Spheres of diversities: From concept to policy,
[Σφαίρες ποικιλότητας: Από την ιδέα στην πολιτική ρύθμιση]
Barcelona Centre for International Affairs, 2011,
pp./σσ. 36, 37.

Friedrich Engels on the medieval European state of the Church /Ο Φρίντριχ Ένγκελς για την κατάσταση της Εκκλησίαςτης μεσαιωνικής Ευρώπης

2012-01-12T01:05:00.001+02:00

The clergy, representatives of the ideology of mediaeval feudalism, felt the influence of the historic transformation no less acutely. The invention of the art of printing, and the requirements of extended commerce, robbed the clergy not only of its monopoly of reading and writing, but also of that of higher education. Division of labour was being introduced also into the realm of intellectual work. The newly arising class of jurists drove the clergy out of a series of very influential positions. The clergy was also beginning to become largely superfluous, and it acknowledged this fact by growing lazier and more ignorant. The more superfluous it became, the more it grew in numbers, thanks to the enormous riches which it still kept on augmenting by fair means or foul.

The clergy was divided into two distinct groups. The feudal hierarchy of the clergy formed the aristocratic group — bishops and archbishops, abbots, priors and other prelates. These high church dignitaries were either imperial princes themselves, or they reigned as vassals of other princes over large areas with numerous serfs and bondsmen. They not only exploited their subjects as recklessly as the knighthood and the princes, but they practised this in an even more shameful manner. They used not only brutal force, but all the intrigues of religion as well; not only the horrors of the rack, but also the horror of excommunication, or refusal of absolution; they used all the intricacies of the confessional in order to extract from their subjects the last penny, or to increase the estates of the church. Forging of documents was a widespread and beloved means of extortion in the hands of those worthy men, who, receiving from their subjects feudal payments, taxes and tithes, were still in constant need of money. The manufacture of miracle-producing saints' effigies and relics, the organisation of praying-centres endowed with the power of salvation, the trade in indulgences was resorted to in order to squeeze more payments out of the people. All this was practised long and with not little success.

The prelates and their numerous gendarmerie of monks which grew with the spread of political and religious baiting, were the objects of hatred not only of the people but also of the nobility. Being directly under the empire, the prelates were in the way of the princes. The fast living of the corpulent bishops and abbots with their army of monks, roused the envy of the nobility and the indignation of the people who bore the burden. Hatred was intensified by the fact that the behaviour of the clergy was a slap in the face of their own preaching.

The plebeian faction of the clergy consisted of preachers, rural and urban. The preachers were outside the feudal hierarchy of the church and participated in none of its riches. Their activities were less rigorously controlled and, important as they were for the church, they were for the moment far less indispensable than the police services of the barracked monks. Consequently, they were paid much less than the monks, and their prebends were far from lucrative. Being of a middle-class or plebeian origin, they were nearer to the life of the masses, thus being able to retain middle-class and plebeian sympathies, in spite of their status as clergy. While the participation of the monks in the movements of their time was the exception, that of the plebeian clergy was the rule. They gave the movement its theorists and ideologists, and many of them, representatives of the plebeians and peasants, died on the scaffold. The hatred of the masses for the clergy seldom touched this group.

What the emperor was to the princes and nobility, the pope was to the higher and lower clergy. As the emperor received the "common penny," the imperial taxes, so the pope was paid the general church taxes, out of which he defrayed the expenses of the luxurious Roman court. In no country were his taxes collected with such conscientiousness and rigour as in Germany, due to the power and the number of the clergy. The annates were collected with particular severity when a bishopric was to become vacant. With the growth of the court's demands, new means for raising revenues were invented, such as the traffic in relics and indulgences, jubilee collections, etc. large sums of money were thus yearly transported from Germany to Rome, and the increased pressure fanned not only the hatred towards the clergy, but it also aroused national feelings, particularly among the nobility, the then most national class.

Ο κλήρος, ο εκπρόσωπος της ιδεολογίας της μεσαιωνικής  φεουδαρχίας, ένιωθε την επίδραση της ιστορικής στροφής με  την ίδια οξύτητα. Η τυπογραφία και οι ανάγκες του πιο εκτεταμένου εμπορίου του είχαν αφαιρέσει το μονοπώλιο όχι μόνο της γραφής και της ανάγνωσης, αλλά και της ανώτερης μόρφωσης. Ο καταμερισμός της εργασίας άρχισε να εισβάλει και στον  πνευματικό τομέα. Η νεοεμφανιζόμενη κλειστή τάξη των νομομαθών έδιωχνε τον κλήρο από μια σειρά από τα πιο σημαντικά αξιώματα. Ο κλήρος άρχισε να γίνεται κι αυτός περιττός και  αυτό το έδειχνε κι ο ίδιος μέσω της όλο και μεγαλύτερης οκνηρίας και αμάθειάς του. Όσο πιο περιττός γινόταν, όμως, τόσο  γινόταν και πιο πολυάριθμος χάρη στα τεράστια πλούτη του,  τα οποία δεν έπαυε να αυξάνει με όλα τα δυνατά μέσα.

Μέσα στον κλήρο, υπήρχαν δύο τελείως ξεχωριστές τάξεις.  Η πνευματική φεουδαρχική ιεραρχία αποτελούσε την αριστο κρατική τάξη: τους επισκόπους, αρχιεπισκόπους, αβάδες, ηγου μένους και άλλους ιεράρχες. Αυτοί οι υψηλοί αξιωματούχοι  της Εκκλησίας ή ήταν οι ίδιοι πρίγκιπες της αυτοκρατορίας ή  κατείχαν σαν φεουδάρχες, κάτω από την κυριαρχία άλλων πρι γκίπων, μεγάλες εκτάσεις γης με πολυάριθμους δουλοπάροι κους και υποτελείς. Εκμεταλλεύονταν τους κατωτέρους τους  όχι μόνο το ίδιο αμείλικτα με την αριστοκρατία και τους πρί γκιπες, αλλά και πολύ πιο αναίσχυντα. Πλάι στην ωμή βία, κι νητοποιούσαν και όλα τα τεχνάσματα της θρησκείας, πλάι στο  φόβο των βασανιστηρίων, έβαζαν όλους τους φόβους του αφο ρισμού και της άρνησης της άφεσης αμαρτιών, όλες τις μηχα νορραφίες του εξομολογητηρίου, για να αποσπάσουν από τους  υπηκόους τους και την τελευταία τους πεντάρα ή για να αυξηθεί το μερίδιο κληρονομιάς της Εκκλησίας. Η πλαστογράφηση  πιστοποιητικών ήταν συνηθισμένο και προσφιλές μέσο απάτης  γι’ αυτούς τους αξιότιμους ανθρώπους. Αλλά, παρ’ όλο που,  εκτός από τους συνηθισμένους φεουδαρχικούς φόρους και τα  δοσίματα, εισέπρατταν και τη δεκάτη, όλα αυτά τα έσοδα ποτέ  δεν ήταν αρκετά. Κατέφευγαν στην κατασκευή θαυματουργών  εικόνων και λειψάνων, την οργάνωση ευλογημένων προσευχη ταρίων, το εμπόριο με τα συγχωροχάρτια, για να αποσπάσουν  από το λαό περισσότερα δοσίματα και για πολύ καιρό με ιδι αίτερη επιτυχία.

Αυτοί οι ανώτεροι κληρικοί και η πολυάριθμη χωροφυλακή  τους από μοναχούς, που δυνάμωνε διαρκώς με τη διάδοση των  πολιτικών και θρησκευτικών διώξεων, ήταν ο στόχος πάνω  στον οποίο συγκεντρωνόταν το μίσος ενάντια στους παπάδες  όχι μόνο του λαού, αλλά και της αριστοκρατίας. Στο βαθμό που βρίσκονταν άμεσα κάτω από την αυτοκρατορική εξουσία,  μπλέκονταν στα πόδια των πριγκίπων. Η αργόσχολη καλοζωία  των παχουλών επισκόπων και των αβάδων και του μοναστικού  στρατού τους προκαλούσε το φθόνο της αριστοκρατίας και εξόργιζε το λαό, που έπρεπε να πληρώνει το κόστος της, πολύ  περισσότερο μάλιστα που αυτό ερχόταν σε κραυγαλέα αντίθεση  με τα κηρύγματά τους.

Η πληβειακή μερίδα του κλήρου αποτελούνταν από ιεροκήρυκες της υπαίθρου και της πόλης. Αυτοί βρίσκονταν έξω από  τη φεουδαρχική εκκλησιαστική ιεραρχία και δεν είχαν κανένα  μερίδιο στα πλούτη της. Η δουλειά τους ελεγχόταν λιγότερο  και, όσο σημαντική κι αν ήταν για την Εκκλησία, άμεσα ήταν  πολύ λιγότερο απαραίτητη από τις αστυνομικές υπηρεσίες των  στρατωνισμένων μοναχών. Γι’ αυτό πληρώνονταν πολύ χειρό τερα και τα εισοδήματά τους ήταν, στις περισσότερες περιπτώσεις, πολύ ισχνά. Αστικής ή πληβειακής καταγωγής, βρίσκονταν  αρκετά κοντά στις συνθήκες ζωής των μαζών, ώστε να διατηρούν τις συμπάθειές τους ανάμεσα στους αστούς και τους πληβείους, παρ’ όλο το ιερατικό τους σχήμα. Η συμμετοχή στα κι νήματα της εποχής, ενώ για τους μοναχούς ήταν εξαίρεση, γι’  αυτούς ήταν κανόνας. Από αυτούς βγήκαν οι θεωρητικοί και οι  ιδεολόγοι του κινήματος, και πολλοί απ’ αυτούς, εκπρόσωποι  των πληβείων και των αγροτών, πέθαναν γι’ αυτό στο ικρίωμα.  Το λαϊκό μίσος ενάντια στους παπάδες στρέφεται εναντίον  τους μόνο σε μεμονωμένες περιπτώσεις.

Όπως πάνω από τους πρίγκιπες και την αριστοκρατία στε κόταν ο αυτοκράτορας, έτσι στεκόταν πάνω από τους ανώτερους και κατώτερους κληρικούς ο πάπας. Όπως πληρωνόταν  στον αυτοκράτορα η «κοινή δεκάρα», οι φόροι της αυτοκρα τορίας, έτσι πληρώνονταν στον πάπα οι γενικοί εκκλησιαστικοί  φόροι, με τους οποίους εκείνος χρηματοδοτούσε την πολυτέλεια στη Ρωμαϊκή Αυλή. Σε καμιά χώρα αυτοί οι εκκλησιαστι κοί φόροι δεν εισπράττονταν με μεγαλύτερη ευσυνειδησία και  αυστηρότητα -χάρη στη δύναμη και τον αριθμό των παπάδων- απ’ όσο στη Γερμανία. Αυτό συνέβαινε ιδιαίτερα με τα «αννάτα», όταν απονέμονταν οι επισκοπές. Με την άνοδο των ανα γκών, εφευρέθηκαν νέα μέσα για τον προσπορισμό χρημάτων:  το εμπόριο με λείψανα και συγχωροχάρτια, οι εισφορές ιωβη λαίων κλπ. Έτσι, τεράστια ποσά έφευγαν κάθε χρόνο από τη  Γερμανία προς τη Ρώμη και η αύξηση της πίεσης όχι μόνο δυνάμωνε το μίσος ενάντια στους παπάδες, αλλά και προκαλούσε το εθνικό αίσθημα, ιδιαίτερα της αριστοκρατίας, της τότε πιο  εθνικής κλειστής τάξης.

* Friedrich Engels / Φρίντριχ Ένγκελς,
The Peasant War in Germany
(Neue Rheinische Zeitung. Revue 1850, engl. transl. M. Olgin) /
Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία
(μετάφρ. Θαν. Παπαρήγας, εκδ. Σύγχρονη Εποχή 1991, σσ. 46-49).

Χειρογραφική «αναθεώρηση» με βάση το Ιωάννειο Κόμμα: Η περίπτωση της Δογματικής πανοπλίας του Ευθύμιου Ζιγαβηνού (Ζιγαδηνού) /Manuscript “revision” in harmony with the Johannine Comma: The case of Euthymius Zigabenus' (Zigadenus) Panoplia dogmatica

2012-01-11T13:04:00.000+02:00

Zigadenus glaberrimus

Πρωτότυπη έρευνα στην Ελληνική Βικιπαίδεια:

/ Original research at the Greek Wikipedia:

Πρωτότυπη έρευνα στην Ελληνική OrthodoxWiki:

/ Original research at the Greek OrthodoxWiki:

μέσα 19ου αι. / mid 19th cent.

Το απόσπασμα του Ζιγαβηνού

στην Patrologia Graeca του J. P. Migne (130:871, 872BC):

/ Zigabenus' passage

in J. P. Migne's Patrologia Graeca (130:871, 872BC):

αρχές 18ου αι. / early 18th cent.

Το απόσπασμα του Ζιγαβηνού

στην έκδοση της Μητρόπολης Ουγγροβλαχίας

(επιμ. Μητροφάνη Γρηγορά, 1710)

η οποία χρησιμοποιήθηκε στην Patrologia Graeca του J. P. Migne:

/ Zigabenus' passage

in the edition of the Metropolis of Ungro-Vlachia

(ed. Metrophanes Gregoras, 1710)

used by the J. P. Migne's Patrologia Graeca:

τέλη 16ου αι. / late 16th cent.

Το απόσπασμα του Ζιγαβηνού

σε λατινική μετάφραση του Petrus Franciscus Zinus

(apud Sebastianum Barptolomaei Honorati, 1577):

/ Zigabenus' passage

in Latin translation by Petrus Franciscus Zinus

(apud Sebastianum Barptolomaei Honorati, 1577):

μέσα 16ου αι. / mid 16th cent.

Το απόσπασμα του Ζιγαβηνού

σε λατινική μετάφραση του Petrus Franciscus Zinus

(έκδ. Hieronymus Scotus, 1555):

/ Zigabenus' passage

in Latin translation by Petrus Franciscus Zinus

(Hieronymus Scotus ed., 1555):

12ος αι. / 12th cent.

Το ελληνικό αυτόγραφο (ή αντίγραφό του)

τού έργου τού Ζιγαβηνού

(Βρετανική Βιβλιοθήκη, MS 11871):

/ The Greek autograph (or a copy of it)

of Zigabenus' work

(The British Library, MS 11871):

See also: / Βλέπε επίσης:

The Commentary on the Letters of John:
Zigabenus did not read in his NT text (early 12th cent.) the Johannine Comma /
Ερμηνεία των Επιστολών του Ιωάννη:
Το κείμενο της ΚΔ του Ζιγαβηνού (αρχές 12ου αι.) δεν περιείχε το Ιωάννειο Κόμμα

Ποινική δίωξη των ατριαδιστών χριστιανών κατά τον Βυζαντινό Μεσαίωνα /Criminal prosecution against atriadic (non-trinitarian) Christians during the Byzantine Middle Ages

2012-01-08T23:33:00.000+02:00

Μανουήλ Καλέκας / Manuel Kalekas,
Περί ουσίας και ενεργείας / De essentia et Operatione.

(Migne's PG 152:373, 374 A )

Antoniades 1904/1912 Patriarchal Edition collated against Robinson & Pierpont Byzantine 2005 text /Η Έκδοση της ΚΔ του Αντωνιάδη (1904)/Πατριαρχική (1912) αντιπαραβαλλόμενη μετο Βυζαντινό κείμενο της ΚΔ των Robinson & Pierpont (2005)

2012-01-08T19:40:00.002+02:00

* Maurice A. Robinson & Jussi Ala-Könni,
Antoniades 1904/1912 Patriarchal Edition collated against Robinson & Pierpont Byzantine 2005 text /
Η Έκδοση της ΚΔ του Αντωνιάδη (1904)/Πατριαρχική (1912) αντιπαραβαλλόμενη με το Βυζαντινό κείμενο της ΚΔ των Robinson & Pierpont (2005).
[PDF]

The Fourth Council of the Lateran (1215) & the religious persecution against Jews /Η Τέταρτη Σύνοδος του Λατερανού (1215) & οι θρησκευτικοί διωγμοί κατά των Εβραίων

2012-01-08T13:23:00.001+02:00

Canon 68 / Κανόνας 68
(Mansi 22:984B)

CANON 67

Summary. Jews should be compelled to make satisfaction for the tithes and offerings e churches, which the Christians supplied before their properties fell into of the Jews.

Text. The more the Christians are restrained from the practice of usury, the more are they oppressed in this matter by the treachery of the Jews, so that in a short time they exhaust the resources of the Christians. Wishing, therefore, in this matter to protect the Christians against cruel oppression by the Jews, we ordain in this decree that if in the future under any pretext Jews extort from Christians oppressive and immoderate interest, the partnership of the Christians shall be denied them till they have made suitable satisfaction for their excesses. The Christians also, every appeal being set aside, shall, if necessary, be compelled by ecclesiastical censure to abstain from all commercial intercourse with them. We command the princes not to be hostile to the Christians on this account, but rather to strive to hinder the Jews from practicing such excesses. Lastly, we decree that the Jews be compelled by the same punishment (avoidance of commercial intercourse) to make satisfaction for the tithes and offerings due to the churches, which the Christians were accustomed to supply from their houses and other possessions before these properties, under whatever title, fell into the hands of the Jews, that thus the churches may be safeguarded against loss.

CANON 68

Summary. Jews and Saracens of both sexes in every Christian province must be distinguished from the Christian by a difference of dress. On Passion Sunday and the last three days of Holy Week they may not appear in public.

Text: In some provinces a difference in dress distinguishes the Jews or Saracens from the Christians, but in certain others such a confusion has grown up that they cannot be distinguished by any difference. Thus it happens at times that through error Christians have relations with the women of Jews or Saracens, and Jews and Saracens with Christian women. Therefore, that they may not, under pretext of error of this sort, excuse themselves in the future for the excesses of such prohibited intercourse, we decree that such Jews and Saracens of both sexes in every Christian province and at all times shall be marked off in the eyes of the public from other peoples through the character of their dress. Particularly, since it may be read in the writings of Moses [Numbers 15:37-41], that this very law has been enjoined upon them.

Moreover, during the last three days before Easter and especially on Good Friday, they shall not go forth in public at all, for the reason that some of them on these very days, as we hear, do not blush to go forth better dressed and are not afraid to mock the Christians who maintain the memory of the most holy Passion by wearing signs of mourning.
This, however, we forbid most severely, that any one should presume at all to break forth in insult to the Redeemer. And since we ought not to ignore any insult to Him who blotted out our disgraceful deeds, we command that such impudent fellows be checked by the secular princes by imposing them proper punishment so that they shall not at all presume to blaspheme Him who was crucified for us.

[Note by Schroeder: In 581 the Synod of Macon enacted in canon 14 that from Thursday in Holy Week until Easter Sunday, .Jews may not in accordance with a decision of King Childebert appear in the streets and in public places. Mansi, IX, 934; Hefele-Leclercq, 111, 204. In 1227 the Synod of Narbonne in canon 3 ruled: "That Jews may be distinguished from others, we decree and emphatically command that in the center of the breast (of their garments) they shall wear an oval badge, the measure of one finger in width and one half a palm in height. We forbid them moreover, to work publicly on Sundays and on festivals. And lest they scandalize Christians or be scandalized by Christians, we wish and ordain that during Holy Week they shall not leave their houses at all except in case of urgent necessity, and the prelates shall during that week especially have them guarded from vexation by the Christians." Mansi, XXIII, 22; Hefele-Leclercq V 1453. Many decrees similar to these in content were issued by synods before and after this Lateran Council. Hefele-Leclercq, V and VI; Grayzel, The Church and the Jews in the XIlIth Century, Philadelphia, 1933.]

CANON 69

Summary. Jews are not to be given public offices. Anyone instrumental in doing this is to be punished. A Jewish official is to be denied all intercourse with Christians.

Text. Since it is absurd that a blasphemer of Christ exercise authority over Christians, we on account of the boldness of transgressors renew in this general council what the Synod of Toledo (589) wisely enacted in this matter, prohibiting Jews from being given preference in the matter of public offices, since in such capacity they are most troublesome to the Christians. But if anyone should commit such an office to them, let him, after previous warning, be restrained by such punishment as seems proper by the provincial synod which we command to be celebrated every year. The official, however, shall be denied the commercial and other intercourse of the Christians, till in the judgment of the bishop all that he acquired from the Christians from the time he assumed office be restored for the needs of the Christian poor, and the office that he irreverently assumed let him lose with shame. The same we extend also to pagans. [Mansi, IX, 995; Hefele-Leclercq, III, 7.27. This canon 14 of Toledo was frequently renewed.]

CANON 70

Summary. Jews who have received baptism are to be restrained by the prelates from returning to their former rite.

Text. Some (Jews), we understand, who voluntarily approached the waters of holy baptism, do not entirely cast off the old man that they may more perfectly put on the new one, because, retaining remnants of the former rite, they obscure by such a mixture the beauty of the Christian religion. But since it is written: "Accursed is the man that goeth on the two ways" (Ecclus. 2:14), and "a garment that is woven together of woolen and linen" (Deut. 22: ii) ought not to be put on, we decree that such persons be in every way restrained by the prelates from the observance of the former rite, that, having given themselves of their own free will to the Christian religion, salutary coercive action may preserve them in its observance, since not to know the way of the Lord is a lesser evil than to retrace one's steps after it is known.

* Source: / Πηγή:
Fordham University,
Medieval Sourcebook: Twelfth Ecumenical Council: Lateran IV 1215

Jewish Christians coping with the liberation wars against Rome /Οι Ιουδαίοι Χριστιανοί αντιμέτωποι με τους απελευθερωτικούς πολέμους εναντίον της Ρώμης

2012-01-07T18:44:00.001+02:00

Bar Kokhba's tetradrachm.
Obverse: the Jewish Temple facade with the rising star.
Reverse: A lulav, the text reads: "to the freedom of Jerusalem"

Jewish Christianity would have found it hard to cope with Jewish nationalism, and nationalist sentiments were strong among the Jews of Palestine in the first two centuries of the current era. It should be remembered that in this period the Palestinian Jews fought two disastrous wars of liberation against Rome (not to mention a number of abortive uprisings in the Diaspora). We have already referred to the First War [i.e. 70 C.E.] as a time of trouble for the Jewish Christians. The Second War [i.e. 135 C.E.] was probably equally disastrous for them, and their failure to support Bar Kokhba may have cost them dear. Nationalism was bound up with traditionalism (zeal for the Law) and attachment to the Land of Israel, and it easily took on messianic overtones.

Ο Ιουδαϊκός χριστιανισμός θα το είχε βρει δύσκολο να αντιμετωπίσει τον Ιουδαϊκό εθνικισμό, και τα εθνικιστικά αισθήματα ήταν ισχυρά μεταξύ των Ιουδαίων της Παλαιστίνης κατά τους πρώτους δύο αιώνες της τρέχουσας χρονολογίας. Δεν θα πρέπει να λησμονείται ότι κατά την περίοδο αυτή οι Παλαιστίνιοι Ιουδαίοι διεξήγαγαν δύο καταστροφικούς απελευθερωτικούς πολέμους εναντίον της Ρώμης (για να μην αναφερθούν ένα πλήθος ανεπιτυχών εξεγέρσεων στη Διασπορά). Αναφερθήκαμε ήδη στον Πρώτο Πόλεμο [ενν. του 70 Κ.Χ.] ως μια περίοδο ταλαιπωριών για τους Ιουδαίους χριστιανούς. Ο Δεύτερος Πόλεμος [ενν. του 135 Κ.Χ.] ήταν πιθανότατα εξίσου καταστροφικός για αυτούς, και το γεγονός ότι δεν υποστήριξαν τον Μπαρ Κοχμπά θα τους κόστισε αρκετά. Ο εθνικισμός ήταν αλληλένδετος με την παραδοσιαρχία (ζήλος για τον Νόμο) και την προσκόλληση στη Γη του Ισραήλ, και εύκολα έλαβε μεσσιανικές προεκτάσεις.

* Philip S. Alexander,
'The Parting of the Ways' from the Perspective of Rabbinic Judaism
["Ο Αποχωρισμός" από την Προοπτική του Ραβινικού Ιουδαϊσμού],
in/στο:
James D. G. Dunn (ed.),
Jews and Christians: the parting of the ways, A.D. 70 to 135
[Ιουδαίοι και Χριστιανοί: ο αποχωρισμός τους, 70 ως 135 μ.Χ.],
Wm. B. Eerdmans Publishing, 1992,
p./σ. 22.

Lu 21:20, 21: A Jesus' prompt to his followers for insubordination to the armed defense of their nation at war? /Λου 21:20, 21: Μια προτροπή του Ιησού προς τους ακολούθους του για ανυποταξία στην ένοπλη άμυνα του έθνους τους σε καιρό πολέμου;

2012-01-07T17:25:00.000+02:00

"When you see Jerusalem being surrounded by armies, you will know that its desolation is near. Then let those who are in Judea flee to the mountains, let those in the city get out, and let those in the country not enter the city."

(Luke 21:20, 21, NIV)

«Όταν θα δείτε την Ιερουσαλήμ να κυκλώνεται από στρατεύματα, τότε να ξέρετε πως έφτασε η καταστροφή της. Τότε όσοι βρεθούν στην Ιουδαία, να φύγουν στα βουνά· κι όσοι μέσα στην Ιερουσαλήμ, να φύγουν αμέσως· κι όσοι βρίσκονται στα χωριά να μην μπουν στην πόλη».

(Λουκάς 21:20, 21, ΜΠΚ)

Λεξικόν Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης Σταματάκου: 7+1 σημεία ενός αδέξιου(;) ορισμού στο λήμμα «Κύριος»

2012-01-06T23:58:00.002+02:00

Ιωάννου Δρ. Σταματάκου,
Λεξικόν Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης (1972/2006), σ. 560.

1. Τα αρχαιότερα σωζόμενα χειρόγραφα της Ο' (Μετάφραση των Εβδομήκοντα) [1ος αι. Π.Κ.Χ.-1ος αι. Κ.Χ.] δεν αποδίδουν ποτέ το Τετραγράμματο (יהוה‎) με τον όρο «Κύριος».

2. Τα μεταγενέστερα χειρόγραφα-αντίγραφα της Ο' [4ος-5ος αι. Κ.Χ.], στα οποία στηρίζονται ουσιαστικά οι σύγχρονες εκδόσεις της Ο', μεταφράζουν το Τετραγράμματο με ποικίλους όρους όπως «Κύριος», «ο Κύριος», «Θεός», κλπ. Στην πραγματικότητα αυτοί οι όροι είναι περισσότεροι από είκοσι–ένα εβραϊκό όνομα με πάνω από είκοσι μεταφραστικές αποδόσεις στο ίδιο μεταφραστικό σώμα!

3. Το "Jehovah" δεν είναι «εβραϊκός» όρος αλλά αγγλικός.

4. Ο όρος «Κύριος» δεν αποτελεί μετάφραση του αγγλικού όρου "Jehovah", ούτε ισοδύναμο νοηματικά όρο. Ο αντίστοιχος ελληνικός όρος του "Jehovah" είναι «Ιεχωβά», ενώ του «Κύριος» είναι "Lord".

5. Ο όρος «Κύριος» δεν αποτελεί μετάφραση ούτε του υπονοούμενου εβραϊκού όρου (יהוה‎)· το Τετραγράμματο δεν εμπεριέχει ετυμολογικά καμία έννοια κυριότητας. Πρόκειται για μεταφραστικό υποκατάστατο στη θέση του εβραϊκού Τετραγράμματου. Άλλοι όροι αντιστοιχούν στα Εβραϊκά στη λέξη «Κύριος» κι άλλος όρος στη λέξη "Jehovah".

6. Ο όρος "Jehovah" είναι μία μόνο από τις δυνατές μεταγραφές του εβραϊκού Τετραγράμματου, δεν είναι βέβαιο ότι κατ' αυτόν τον τρόπο φωνηεντιζόταν αρχικά το ιερό Τετραγράμματο. Εντούτοις, αποτελεί την κυρίαρχη παραδοσιακή απόδοσή του· η μεταγραφή «Γιαχβέ» που κυριάρχησε στη γραμματεία κατά τα τελευταία τρία τέταρτα του 20ου αι. εξακολουθεί να μην πείθει για την ανακατασκευαστική της ορθότητα.

7. Το ελληνικό λεξικό προφανώς αντέγραψε τον συγκεκριμένο ορισμό από την κλασική έκδοση (αγγλική & ελληνική) του Λεξικού των Liddell & Scott (ὁ Κύριος, = Hebr./εβρ. Jehovah), μαζί με τα παραπάνω λάθη.

8. Το θετικό στοιχείο αυτού του ορισμού είναι ότι παρέχει στο γενικό αναγνωστικό κοινό μια ένδειξη ότι πίσω από τον όρο «Κύριος» στα αντίτυπα της Αγίας Γραφής του περιλαμβάνονται στην πραγματικότητα περισσότερα ζητήματα.

Monotheism, Nicaea & orthodoxy /Μονοθεϊσμός, Νίκαια & ορθοδοξία

2012-01-06T00:14:00.000+02:00

Eventually Athanasius was able to convince Marcellus and his disciples that they should join forces, because they had more in common with one another than with the Arians. Those who said that the Logos was of the same nature as the Father and those who believed that he was similar in nature to the Father were 'brethren, who mean what we mean and are disputing only about terminology'. The priority must be to oppose Arius, who declared that the Son was entirely distinct from God and of a fundamentally different nature. To an outsider, these theological arguments inevitably seem a waste of time: nobody could possibly prove anything definitively, one way or the other, and the dispute proved to be simply divisive. But for the participants, this was no arid debate but concerned the nature of the Christian experience. Arius, Athanasius and Marcellus were all convinced that something new had come into the world with Jesus and they were struggling to articulate this experience in conceptual symbols to explain it to themselves and to others. The words could only be symbolic, because the realities to which they pointed were ineffable. Unfortunately, however, a dogmatic intolerance was creeping into Christianity, which would ultimately make the adoption of the 'correct' or orthodox symbols crucial and obligatory. This doctrinal obsession, unique to Christianity, could easily lead to a confusion between the human symbol and the divine reality. Christianity had always been a paradoxical faith: the powerful religious experience of the early Christians had overcome their ideological objections to the scandal of a crucified Messiah. Now at Nicaea the Church had opted for the paradox of the Incarnation, despite its apparent incompatibility with monotheism.

* Karen Armstrong,
A history of God: the 4000-year quest of Judaism, Christianity, and Islam,
A.A. Knopf, 1993,
p. 112.

Προς στιγμήν ο Αθανάσιος μπόρεσε να πείσει τον Μάρκελλο και τους μαθητές του ότι έπρεπε να ενώσουν τις δυνάμεις τους, επειδή είχαν περισσότερα κοινά μεταξύ τους απ' ό,τι με τους Αρειανιστές. Εκείνοι που υποστήριζαν ότι ο Λόγος είχε την ίδια φύση με τον Πατέρα κι εκείνοι που πίστευαν ότι ήταν παρόμοιας φύσεως με τον Πατέρα ήταν «αδελφοί, που εννοούν το ίδιο με μας και διαφέρουν μόνο στην ορολογία». Η προτεραιότητα έπρεπε να είναι η απόκρουση του Αρείου, ο οποίος διακήρυσσε ότι ο Υιός ήταν εντελώς διακριτός από το Θεό και ριζικά διαφορετικής φύσεως. Για κάποιον από τα έξω, αυτές οι θεολογικές διαμάχες φαίνονταν αναπόφευκτα σαν μια ανώφελη δαπάνη χρόνου: ίσως κανείς δεν μπορούσε να αποδείξει οριστικά κάτι, με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο, και η όλη συζήτηση φαίνεται ότι το μόνο που έκανε ήταν να διχάζει. Ωστόσο, για τους συμμετέχοντες δεν ήταν καθόλου μια άγονη διαμάχη, αλλά αφορούσε την ίδια τη φύση της χριστιανικής εμπειρίας. Ο Άρειος, ο Αθανάσιος και ο Μάρκελλος ήταν όλοι τους πεπεισμένοι ότι κάτι καινούργιο είχε φανεί στον κόσμο με τον Ιησού και αγωνίζονταν να εκφράσουν αυτή τους την εμπειρία με εννοιακά σύμβολα, έτσι ώστε να την εξηγήσουν στον εαυτό τους και στους άλλους. Οι λέξεις δεν μπορούσαν να είναι παρά συμβολικές, επειδή οι πραγματικότητες τις οποίες δήλωναν ήταν άφατες. Δυστυχώς όμως, μέσα στο Χριστιανισμό γεννιόταν μια δογματική μισαλλοδοξία, η οποία θα έκανε εν τέλει την υιοθέτηση των «ορθών» ή ορθόδοξων συμβόλων κρίσιμη και υποχρεωτική. Αυτή η δογματική εμμονή, μοναδική στο Χριστιανισμό, μπορούσε εύκολα να δημιουργήσει μια σύγχυση ανάμεσα στο ανθρώπινο σύμβολο και τη θεία πραγματικότητα. Ο Χριστιανισμός υπήρξε πάντα μια παράδοξη πίστη: η πανίσχυρη θρησκευτική εμπειρία των πρώτων Χριστιανών είχε υπερνικήσει τις ιδεολογικές τους αντιρρήσεις απέναντι στο σκάνδαλο ενός σταυρωμένου Μεσσία. Τώρα στη Νίκαια, η Εκκλησία είχε υποστηρίξει το παράδοξο της ενσάρκωσης, παρ' όλο που ήταν ολοφάνερα ασύμβατη με το μονοθεϊσμό.

* Κάρεν Άρμστρονγκ,

Η ιστορία του Θεού: Η καταγωγή της ιδέας του Θεού, οι μονοθεϊστικές θρησκείες και το μέλλον τους,
Φιλίστωρ, 1998,
σσ. 179, 180.

O Χαρ. Ατματζίδης περί μεταφραστικών αρχών με αναφορά στη βιβλική μετάφραση /Char. Atmatzidis on translational principles in reference to the Bible translation

2012-01-02T01:00:00.000+02:00

Ο D. Robinson υποστηρίζει ότι στη μετάφραση, ο μέσος όρος είναι μια ενδιάμεση περιοχή μεταξύ οικειοποίησης και ξενισμού, πλούσια σε εναλλακτικές πρακτικές και στρατηγικές, όπου σχηματίζεται μια δυναμική ολίσθηση μεταξύ παραδοξότητας ή τραχύτητας και οικειότητας ή ελεύθερης ροής.

Στην ουσία με τους μέσους όρους και με την ισορροπημένη κίνηση κατά τη μεταφραστική διαδικασία ανάμεσα στην στατική παραδοξότητα του ξένου, που επιφέρει η ξενισμική μετάφραση, και στην στατική οικειότητα, που προξενεί η οικειοποιητική μετάφραση, προκαλείται μια δημιουργική κινητικότητα ή ολίσθηση μέσα από την οποία διατηρείται η αίσθηση ετερότητας του πρωτοτύπου και δίδεται η δυνατότητα για την επίτευξη μιας οικειότητας με αυτό, μιας δημιουργικής πρόσληψης του κειμένου.

Με άλλα λόγια οι μέσοι όροι ανακαλύπτουν και κρατούν άσβεστο το απομεινάρι της φωτιάς μέσα στη στάχτη του πρωτοτύπου και με αυτό λαμπαδιάζουν τη μετάφραση.

* Χαράλαμπος Γ. Ατματζίδης,
«Μεταξύ “Σκύλλας” και “Χάρυβδης”. Οικειοποιητική ή ξενισμική μετάφραση της Βίβλου; Απόπειρα μετάφρασης των όρων “πρεσβύτερος” και “πρεσβύτεροι” στα Β΄ Ιω 1 · Γ΄ Ιω 1 & Απ 4,4»,
πολύφιλος / poliphilos, Τόμ. 2 (2011),
Ετήσιο περιοδικό του τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης [issn 1792-7595].
[Ελληνικά/Greek, PDF]

Did Jesus "cried out in a loud voice"using the Tetragrammaton on the cross?(Part 2) /Χρησιμοποίησε ο Ιησούς το Τετραγράμματο όταν "φώναξε με δυνατή φωνή" επάνω στον σταυρό;(Μερος 2ο)

2011-12-30T13:34:00.002+02:00

See: / Βλέπε:

Did Jesus "cried out in a loud voice"
using the Tetragrammaton on the cross? (Part 1) /

Χρησιμοποίησε ο Ιησούς το Τετραγράμματο
όταν "φώναξε με δυνατή φωνή" επάνω στον σταυρό; (Μερος 1ο)

“My God, my God, why, Lord, hast thou forsaken me?”
He said these words on the Cross.

—Gospel of Philip 72.

Transl. R. McL. Wilson,
The Gospel of Philip,
(A. R. Mowbray & Co. Limited, 1962).

“Θεέ μου, Θεέ μου ίνα τι, Κύριε, με εγκατέλειπες;”
ήταν στο σταυρό όταν είπε αυτούς τους λόγους.

—Ευαγγέλιο του Φιλίππου 68.

Μετάφρ. Σ. Αγουρίδη,
Χριστιανικός Γνωστικισμός:
Τα Κοπτικά κείμενα του Nag Hammadi στην Αίγυπτο
(2η έκδ., Άρτος Ζωής, 2004). *

Lactantius on the Day of Judgement & the coming Golden Age of the humanity /Ο Λακτάντιος περί της Ημέρας της Κρίσης & της ερχόμενης Χρυσής Εποχής της ανθρωπότητας

2011-12-30T00:26:00.001+02:00

Judgement and the golden age

24.1 Now for the remainder. The son of God most high and most great will come to judge the living and the dead, as the Sibyl testifies when she says: ‘There will be confusion of men all over earth at the time when the almighty comes in person to his tribunal to judge the souls of the living and the dead and to judge the whole world.’ 2 When he has destroyed injustice and made his supreme judgment and restored to life the just who were so from the start, he will spend a thousand years with men and will rule them with great justice. This is proclaimed by another Sibyl prophesying in a frenzy: ‘Hear me, o mortals: the everlasting king is reigning.’ 3 At that time, those alive in the flesh will not die but will produce children without number during those thousand years, and their offspring will be holy and precious to God; those raised from the underworld will be in charge of the living like judges. 4 Other people will not be wiped out altogether; some will be left for God’s victory, so that the just may triumph over them and put them into perpetual servitude. 5 At the same time even the prince of demons, who is the fabricator of all evils, will be put in chains and kept under guard for the thousand years of heaven’s control, when justice will reign on earth, in case he tries to start any evil against God’s people. 6 After God’s coming the just will gather from all over the world, and after his judgment the holy city will be set up at the centre of earth, and God himself will dwell in it with the just in control. This city is what the Sibyl points to when she says: ‘This is the city that god desired, and he has made it brighter than the stars and sun and moon.’ 7 Then the darkness that clouds the earth and blocks out the sky will be removed from earth, and the moon will take on the sun’s brightness and not be reduced thereafter, and the sun will become seven times brighter than it now is. The earth will disclose its fertility and breed rich fruit of its own accord, the rocks of the hills will ooze with honey, and the rivers will swell with milk; the world itself will rejoice and all nature will be glad at being plucked into freedom from the dominion of evil, impiety, wickedness and error. 8 Wild beasts will not feed on blood in this period, nor birds on prey; everything will instead be peaceful and quiet. Lions and calves will stand together at the stall, wolf will not seize lamb, dog will not hunt, hawk and eagle will do no harm, and children will play with snakes.

9 This will be the time for all those things to happen that the poets claimed for the golden age when Saturn was king. The mistake about them arises from the fact that prophets foretelling the future keep putting plenty forward like that, delivering it as if it has taken place. Visions were put before their eyes by the divine spirit, and they saw things in their sight as if in process and completion. 10 Their words of prophecy were slowly spread by rumour, but those outside God’s mystery did not know their scope; they thought it was all stuff over and done with long before, because it simply could not take place in the reign of a man.

11 When wrong religions have been destroyed, however, and crime has been suppressed, and the earth is subject to God, ‘Merchants will leave the sea, ship’s timbers will not haggle for bargains; all things will grow everywhere on earth. The soil will suffer no ploughshares, the vine no knife; the sturdy ploughman too will release his oxen from the yoke’ [Verg. Ecl. 4.38–41]. Then too, ‘The field will slowly turn yellow with soft awns, and the grape will hang reddening amid uncut brambles, and tough oaks will drip the dewy honey’ [28–30]. ‘Wool will not learn to copy different colours: the ram at pasture will vary his fleece himself, sometimes to a soft pink hue, sometimes to yellow ochre, and red dye will dress the feeding lambs of its own accord’ [42–45]. ‘Nanny goats will bring their milk-distended udders home themselves, and herds will have no fear of great lions’ [21–22].
12 Vergil follows the Sibyl of Cumae in saying this. The Sibyl of Erythrae puts it thus: ‘Wolves and lambs will eat grass on the hills together, and leopards will feed with kids; bears will graze among calves and all cattle, the carnivorous lion will eat bran at the manger, and snakes will bed down with infants.’ 13 Elsewhere, on the fertility of nature: ‘Then god will give men great joy, for earth and trees and the countless offspring of earth will give men the true fruit of wine, sweet honey, white milk and grain, and that is for mortals the most beautiful of all things.’ 14 Again in like fashion: ‘The holy earth, abode of the pious alone, will produce all these things; a stream will flow from a rock dripping honey, and milk too from an immortal spring for all just men.’ 15 People will thus live lives of great peace and plenty, and will reign side by side with God; kings of nations will come from the ends of the earth with offerings and gifts to honour and adore the great king, and his name will be known and revered by all people under heaven and by all kings with dominion on earth.

No more than two hundred years remain

25.1 This is what the prophets said would happen. I have not thought it necessary to set out what they say in evidence because it would go on for ever; my book could not manage so much material when so many people are saying the same things in the same spirit, and I would not want to bore my readers by piling up stuff gathered from all of them; besides, what I would be saying would simply be confirmation drawn from the writings of others, not my own words, and I would be pointing out that the truth is kept recorded not just with us but also with those very people who keep persecuting us – though it is a truth which they refuse to acknowledge. 2 Anyone wanting to know this more precisely should go to the fountainhead itself: they will discover more wonderful things than I have managed to get into these books of mine.

3 Someone may now ask when these things will happen which we have spoken of. I have already pointed out above that the change should occur at the end of six thousand years, and that the supreme day of final conclusion is already approaching. 4 We can learn from the signs which the prophets have predicted: they have told us the signs by which we should expect the consummation of all time daily and also fear it. 5 The timing of it is set forth by those who have written upon timing; they have searched in holy literature and in various histories for the number of years gone by since the beginning of the world. They differ; their numbers vary somewhat; nevertheless, the universal expectation appears to be for a maximum of two hundred years more. 6 The circumstances themselves make it clear that the slide into ruin will come soon, except that no part of it seems fit to fear as long as Rome is intact. 7 But when the chief city of the world does fall, and the rush starts that the Sibyls predict, then the end will be there without doubt for deeds of men and for the whole world. 8 Rome is the city which has kept everything going so far, and we must pray to God in heaven with due adoration – if, that is, his statutes and decisions can be deferred – that the awful tyrant does not come sooner than we think, that loathsome tyrant with his great task to achieve and the famous light to put out, at whose death the world itself will collapse.

Η Κρίση και η χρυσή εποχή

24.1 Τώρα όσον αφορά τα υπόλοιπα. Ο γιος του Θεού του ύψιστου και του μέγιστου θα έρθει για να κρίνει τους ζωντανούς και τους νεκρούς, όπως πιστοποιεί η Σίβυλλα όταν λέει: "Θα υπάρξει σύγχυση στους ανθρώπους σε όλη τη γη τον καιρό που ο παντοδύναμος θα έρθει προσωπικά στη δικαστική έδρα για να κρίνει τις ψυχές των ζωντανών και των νεκρών και για να κρίνει όλο τον κόσμο". 2 Όταν θα έχει καταστρέψει την αδικία και θα έχει επιτελέσει την υπέρτατη κρίση του και θα έχει επαναφέρει στη ζωή τους δίκαιους που ήταν τέτοιοι εξ αρχής, θα δαπανήσει χίλια χρόνια μαζί με τους ανθρώπους και θα τους κυβερνήσει με μεγάλη δικαιοσύνη. Αυτό διακηρύττεται από μια άλλη Σίβυλλα σε έκσταση: "Ακούστε με, ω θνητοί: Ο αιώνιος βασιλιάς κυβερνάει". 3 Εκείνο τον καιρό, όσοι θα είναι ζωντανοί στη σάρκα δεν θα πεθαίνουν αλλά θα τεκνοποιούν αναρίθηματα παιδιά στη διάρκεια εκείνων των χιλίων ετών, και οι απόγονοί τους θα είναι άγιοι και πολύτιμοι για τον Θεό· όσοι εγέρθηκαν από τον άδη θα είναι υπεύθυνοι στους ζωντανούς σαν κριτές. 4 Κάποιοι άνθρωποι θα διαφύγουν από τον αφανισμό· θα παραμείνουν κάποιοι ζωντανοί για χάρη της νίκης του Θεού, έτσι ώστε οι δίκαιοι θα θριαμβεύσουν πάνω τους και θα τους θέσουν στην υπηρεσία τους αιώνια. 5 Εκείνον επίσης τον καιρό ακόμη και ο άρχοντας των δαιμονίων, που είναι η αιτία όλων των κακών, θα δεθεί με αλυσίδες και θα φυλακιστεί για τα χίλια χρόνια που θα υπάρχει ο ουράνιος έλεγχος, τότε που η δικαιοσύνη θα κυβερνάει πάνω στη γη, σε περίπτωση που θα προσπαθήσει να ξεκινήσει κάτι κακό εναντίον του λαού του Θεού. 6 Μετά την έλευση του Θεού οι δίκαιοι θα συγκεντρωθούν από όλο τον κόσμο, και μετά την κρίση του η άγια πόλη θα θεμελιωθεί στο κέντρο της γης, και ο ίδιος ο Θεός θα κατοικεί σε αυτήν έχοντας τον έλεγχο των δικαίων. Αυτή την πόλη υποδεικνύει η Σίβυλλα όταν λέει: "Αυτή είναι η πόλη που είναι επιθυμητή από τον Θεό, και την οποία έκανε λαμπρότερη από τα άστρα, τον ήλιο και το φεγγάρι". 7 Κατόπιν το σκοτάδι που σκεπάζει τη γη και δεν αφήνει να φανεί ο ουρανός θα απομακρυνθεί από τη γη, και το φεγγάρι θα αποκτήσει τη λαμπρότητα του ήλιου και δεν θα χάσει τη λαμπρότητά του έκτοτε, και ο ήλιος θα γίνει εφτά φορές λαμπρότερος απ' ό,τι είναι τώρα. Η γη θα εκδηλώσει όλη την παραγωγικότητά της και θα καρποφορεί πλούσια κατά την ποικιλία τους, από τους βράχους των λόφων θα ρέει μέλι, και τα ποτάμια θα φουσκώνουν από γάλα· ο κόσμος θα χαίρεται και όλη η φύση θα είναι χαρούμενη καθώς θα έχει φερθεί στην ελευθερία από την κυριαρχία του κακού, της ασέβειας, της πονηρίας και των σφαλμάτων. 8 Τα άγρια ζώα δεν θα τρέφονται με αίμα αυτή την περίοδο, ούτε τα πουλιά με θηράματα· αντίθετα, όλα θα είναι ειρηνικά και ήσυχα. Τα λιοντάρια και τα μοσχάρια θα ζουν μαζί στο παχνί, ο λύκος δεν θα αρπάζει το αρνί, ο σκύλος δεν θα κυνηγάει, το γεράκι και ο αετός δεν θα βλάπτουν, και τα παιδιά θα παίζουν με τα φίδια.

9 Αυτός θα είναι ο καιρός που θα συμβούν όλα αυτά τα πράγματα για τα οποία οι ποιητές δήλωσαν σχετικά με τη χρυσή εποχή όταν θα είναι βασιλιάς ο Σατούρνους [δηλ. ο Κρόνος]. Το λάθος από μέρους τους [ενν. των ποιητών] προκύπτει από το γεγονός ότι οι προφήτες που προέλεγαν το μέλλον εκφράζονταν για κάτι πολύ μεταγενέστερο, αναφερόμενοι σε αυτό σαν να είχε ήδη συμβεί. Τα οράματα δίνονταν ενώπιόν τους μέσω του θεϊκού πνεύματος, και έβλεπαν πράγματα μέσω της όρασής τους σαν να είχαν ήδη εφαρμοστεί και εκπληρωθεί. 10 Τα λόγια της προφητείας τους διαδίδονταν αργά μέσω φημών, αλλά όσοι ήταν έξω από το μυστήριο του Θεού δεν γνώριζαν τον σκοπό τους· νόμιζαν ότι όλα αυτά τα πράγματα ήταν περασμένα και ότι είχαν τελειώσει πριν από πολύ καιρό, επειδή απλά δεν θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο κατά τη βασιλεία κάποιου ανθρώπου.

11 Όταν οι λανθασμένες θρησκείες θα έχουν καταστραφεί, όμως, και το έγκλημα θα έχει κατασταλεί, και η γη θα είναι υποταγμένη στον Θεό, "Οι περιοδεύοντες έμποροι θα αφήσουν τη θάλασσα, η ξυλεία των πλοίων δεν θα παζαρεύεται για έκπτωση· τα πάντα θα φύονται παντού στη γη. Το χώμα δεν θα υποφέρει από τα υνία, το κλήμα από το μαχαίρι· ο δυνατός ζευγάς επίσης θα ελευθερώσει τα βόδια του από το ζυγό" [Βιργίλ. Εκλ. 4:38-41]. Τότε επίσης, "Ο αγρός θα γίνει σταδιακά κίτρινος από τους απαλούς αθέρες, και τα τσαμπιά των σταφυλιών θα κρέμονται για να κοκκινίσουν ανάμεσα στους ακλάδευτους βάτους, και οι σκληρές βελανιδιές θα στάζουν μέλι σαν τη δροσιά" [28-30]. "Το μαλλί δεν θα μαθαίνει να αντιγράφει τα διάφορα χρώματα: το κριάρι στο βοσκότοπο θα ποικίλει το μαλλί του από μόνο του, κάποιες φορές σε απαλή ροζ απόχρωση, κάποιες φορές σε κίτρινο της ώχρας, και η κόκκινη βαφή θα ντύνει τα αρνιά που τρέφονται το καθένα κατά το είδος του" [42-45]. Οι κατσίκες που παράγουν γάλα θα φέρνουν τους διογκωμένους από το γάλα μαστούς τους στο σπίτι από μόνες τους, και τα κοπάδια δεν θα φοβούνται τα μεγάλα λιοντάρια" [21-22]. [...]

* Λακτάντιος, Περί θείων θεσμών /
Lactantius, Divinarum Institutionum (Divine Institutes) 24:1-15, 25:1-8.
Transl.: Bowen & Garsney, Divine Institutes, 2004, Liverpool University Press.

Η Βασιλεία του Θεού: Βίαιη ανατροπή ή βαθμιαία χριστιανοποίηση του κόσμου; /The Kingdom of God: Violent overthrow or gradual Christianization of the world?

2011-12-29T10:52:00.000+02:00

Στ. Ζουμπουλάκης (επιμ.),
Η μεσσιανική ιδέα και οι μεταμορφώσεις της.
Από την Παλαιά Διαθήκη ως τους πολιτικούς μεσσιανισμούς του 20ου αιώνα
(Συναντήσεις 1), εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, Αθήνα 2011.

Ο εισηγητής [Αντ. Πινακούλας] ξεκινάει αναφερόμενος στην ιδέα της Βασιλείας του Θεού. Κατά την άποψή του, αυτή εμφανίζεται συνήθως με δύο τρόπους:
«Είτε ως χιλιαστική προσδοκία βίαιης ανατροπής του αμαρτωλού κόσμου είτε ως πρόγραμμα βαθμιαίας χριστιανοποίησής του» (σελ. 129).
Πράγματι, θα συμφωνήσω ότι ο χριστιανικός χιλιασμός, στη γνήσια μορφή του, σημαίνει τη βίαιη ακύρωση και αντικατάσταση των ανθρώπινων κυβερνήσεων από την ουράνια κυβέρνηση. Ενώ στη δεύτερη περίπτωση θεωρείται ότι η ουράνια κυβέρνηση εκφράζεται μέσω των ανθρώπινων κυβερνήσεων. Εν προκειμένω, ο
«βυζαντινός μεσσιανισμός είναι η συνείδηση των κατοίκων του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους ότι η αυτοκρατορία ήταν η πραγμάτωση του χριστιανικού ιδεώδους από τη στιγμή που την κυβέρνησή της ανέλαβαν οι χριστιανοί» (σελ. 130).
Βέβαια, ένα καλό ερώτημα είναι πώς και γιατί έγινε η μετάβαση από τον χιλιασμό στον βυζαντινό μεσσιανισμό. Ο εισηγητής αναφέρει ότι την οδό προετοίμασαν Πατέρες όπως ο Μελίτων Σαρδέων και ο Ωριγένης. Τούτοι υποστήριξαν την κοινή μοίρα και τη σύγκλιση μεταξύ Αυτοκρατορίας και Εκκλησίας κατά τη βούληση του Θεού, έτσι ώστε να μπορεί να λεχθεί μάλιστα ότι οι διωγμοί δεν αποτέλεσαν παρά ατυχήματα λόγω άγνοιας της εξουσίας (σελ. 131, 134). Ο εισηγητής παρατηρεί ότι αυτή η αντίληψη
«κυοφορήθηκε για έναν αιώνα μετά τη διάψευση ενός επικείμενου τέλους της ιστορίας, που προσδιοριζόταν στην αρχή στα όρια μιας γενιάς» (σελ. 133).
Πράγματι, φαίνεται ότι η απογοήτευση για το ότι δεν εγκαθιδρύθηκε η χιλιετής βασιλεία του Θεού τόσο σύντομα όσο αναμενόταν άνοιξε τον δρόμο για την «επανερμηνεία» του μεσσιανισμού (Βλ. Ματθαίος 25:5· Λουκάς 20:11, 12). Ως αποτέλεσμα, με τον καιρό, παρά την αρχική «αρνητική θεώρηση του ρωμαϊκού κράτους», «χρωματίζεται όλο και πιο θετικά η θέση του ανάμεσα στον παρόντα χρόνο και σε εκείνον του Αντιχρίστου» (σελ. 141).

* earlychristiandoctrine,
«Από τον χιλιασμό στη βυζαντινή Βασιλεία του Θεού»,
29 Δεκεμβρίου 2011.

The “pure for Jah” seal from the 1st cent. C.E. Jerusalem Temple /Η σφραγίδα «καθαρό για τον Γιαχ» από το Ναό της Ιερουσαλήμ του 1ου αι. Κ.Χ.

2011-12-28T17:56:00.000+02:00

Archaeologists surveying the southwestern corner of the Temple Mount in the area of Robinson’s Arch have found a button-sized, first-century C.E. seal inscribed in Aramaic
with the phrase “pure for Jah.” (דכא ליה)

Αρχαιολόγοι που ερευνούσαν τη νοτιοδυτική γωνία του Όρους του Ναού στην περιοχή της Αψίδας του Ρόμπινσον ανακάλυψαν μια σφραγίδα μεγέθους κουμπιού του πρώτου αιώνα Κ.Χ. στην οποία αναγράφεται
στα Αραμαϊκά
η φράση «καθαρό για τον Γιαχ». (דכא ליה)

* Bible History Daily,
"Jerusalem Seal Gives Evidence for Temple Ritual"
[«Σφραγίδα της Ιερουσαλήμ Παρέχει Στοιχεία
για το Τελετουργικό του Ναού»],
27 December 2011/27 Δεκεμβρίου 2011.

* Gavriel Queenann,
"Second Temple Era Seal Unveiled"
[«Ανακάλυψη Σφραγίδας της Εποχής του Δεύτερου Ναού»],
Arutz Sheva, 25 December 2011/25 Δεκεμβρίου 2011.

* Melanie Lidman,
"Archaeologists discover 2nd Temple seal in J[erusa]lem"
[«Αρχαιολόγοι ανακαλύπτουν σφραγίδα
της Ιερουσαλήμ του 2ου Ναού»],
The Jerusalem Post, 25 December 2011/25 Δεκεμβρίου 2011.

Another proposal for the finding: /
Μια άλλη προτεινόμενη άποψη για το εύρημα:

George Athas,
"A Currency Exchange Token? A New Take
on the Recently Discovered Ancient Seal from Jerusalem" /
«Τεκμήριο Ανταλλαγής Συναλλάγματος; Μια Νέα Τοποθέτηση
για την Νεοανακαλυφθείσα Αρχαία Σφραγίδα στην Ιερουσαλήμ»