Epicurus on the fear of death /Ο Επίκουρος για τον φόβο του θανάτου

συνέθιζε δὲ ἐν τῷ νομίζειν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς εἶναι τὸν θάνατον ἐπεὶ πᾶν ἀγαθὸν καὶ κακὸν ἐν αἰσθήσει· στέρησις δέ ἐστιν αἰσθήσεως ὁ θάνατος. ὅθεν γνῶσις ὀρθὴ τοῦ μηθὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς τὸν θάνατον ἀπολαυστὸν ποιεῖ τὸ τῆς ζωῆς θνητόν, οὐκ ἄπειρον προστιθεῖσα χρόνον, ἀλλὰ τὸν τῆς ἀθανασίας ἀφελομένη πόθον. [...] ὥστε μάταιος ὁ λέγων δεδιέναι τὸν θάνατον οὐχ ὅτι λυπήσει παρών, ἀλλ’ ὅτι λυπεῖ μέλλων. ὅ γὰρ παρὸν οὐκ ἐνοχλεῖ, προσδοκώμενον κενῶς λυπεῖ. τὸ φρικωδέστατον οὖν τῶν κακῶν ὁ θάνατος οὐθὲν πρὸς ἡμᾶς, ἐπειδήπερ ὅταν μὲν ἡμεῖς ὦμεν, ὁ θάνατος οὐ πάρεστιν, ὅταν δὲ ὁ θάνατος παρῇ, τόθ’ ἡμεῖς οὐκ ἐσμέν. οὔτε οὖν πρὸς τοὺς ζῶντάς ἐστιν οὔτε πρὸς τοὺς τετελευτηκότας, ἐπειδήπερ περὶ οὓς μὲν οὐκ ἔστιν, οἳ δ’ οὐκέτι εἰσίν. [...] μνημονευτέον δὲ ὡς τὸ μέλλον οὔτε πάντως ἡμέτερον οὔτε πάντως οὐχ ἡμέτερον, ἵνα μήτε πάντως προσμένωμεν ὡς ἐσόμενον μήτε ἀπελπίζωμεν ὡς πάντως οὐκ ἐσόμενον.

Να συνηθίσεις την ιδέα ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτε για μας· διότι κάθε καλό και κάθε κακό βρίσκεται στην αίσθηση, ενώ ο θάνατος είναι ακριβώς η στέρηση της αίσθησης. Γι' αυτό η γνώση του γεγονότος ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτε για μας μας κάνει ικανούς να απολαμβάνουμε την πρόσκαιρη ζωή μας, όχι γιατί προσθέτει άπειρο χρόνο σ' αυτήν, αλλά γιατί απομακρύνει τον πόθο της αθανασίας. [...] Επομένως, είναι ανόητος όποιος λέει ότι φοβάται τον θάνατο όχι επειδή θα υποφέρει όταν έρθει ο θάνατος, αλλά επειδή υποφέρει στη σκέψη ότι θα έρθει. Εκείνο που δεν φέρνει ταραχή όταν είναι παρόν, άδικα προξενεί πόνο όταν αναμένεται. Το πιο φοβερό από τα κακά, ο θάνατος, δεν είναι τίποτε για μας- στον βαθμό που όσο υπάρχουμε, δεν είναι παρών· κι όταν πάλι είναι παρών εκείνος, τότε δεν υπάρχουμε εμείς. Άρα, ο θάνατος δεν υπάρχει ούτε για μας τους ζωντανούς ούτε για τους πεθαμένους—εφόσον για τους πρώτους δεν υπάρχει ενώ οι άλλοι δεν υπάρχουν πια. [...] Πρέπει, επίσης, να θυμόμαστε ότι το μέλλον δεν είναι ούτε εντελώς δικό μας ούτε κι εντελώς ξένο μας, ώστε ούτε να περιμένουμε με βεβαιότητα ότι θα έρθει ούτε να απελπιζόμαστε ότι σίγουρα δεν θα έρθει.

Become accustomed to the belief that death is nothing to us. For all good and evil consists in sensation, but death is deprivation of sensation. And therefore a right understanding that death is nothing to us makes the mortality of life enjoyable, not because it adds to it an infinite span of time, but because it takes away the craving for immortality. [...] So that the man speaks but idly who says that he fears death not because it will be painful when it comes, but because it is painful in anticipation. For that which gives no trouble when it comes, is but an empty pain in anticipation. So death, the most terrifying of ills, is nothing to us, since so long as we exist, death is not with us; but when death comes, then we do not exist. It does not then concern either the living or the dead, since for the former it is not, and the latter are no more. [...] We must then bear in mind that the future is neither ours, nor yet wholly not ours, so that we may not altogether expect it as sure to come, nor abandon hope of it, as if it will certainly not come.

Επίκουρος, «Επιστολή προς Μενοικέα»,
Επίκουρος. Ηθική: Η Θεραπεία της Ψυχής,
μετάφρ. Γιώργος Ζωγραφίδης, Αθήνα: Ζήτρος, 2009, σσ. 253-255.

Epicurus, “Letter to Menoeceus,” transl. Cyril Bailey (1926).

*

Ο Επίκουρος περί ζωής & θανάτου /Epicurus on life & death

ὁ δὲ σοφὸς οὔτε παραιτεῖται τὸ ζῆν
οὔτε φοβεῖται τὸ μὴ ζῆν


Ωστόσο ο σοφός ούτε τη ζωή απαρνιέται
ούτε την ανυπαρξία φοβάται.
(μεταφρ. των Θ.Κ. Στεφανόπουλου, Στ. Τσιτσιρίδη, Λ. Αντζουλή, Γ. Κριτσέλη)


The wise person does not deprecate life
nor does he fear the cessation of life.
(transl. R. D. Hicks)


* Επίκουρος / Epicurus,
Επιστολή προς Μενοικέα / Letter to Menoeceus * 126.

Death & resurrection in early Christianity /Θάνατος & ανάσταση στις απαρχές του Χριστιανισμού

Early Christianity, in contrast to a few Greek and Alexandrian intellectuals, does not emphasise the earthly life of Jesus. Except among the exalted who drew inspiration from martyrdom, it dwells on his sufferings even less. The reliefs on sarcophagi say little about his human trials. They were influenced by pagan thought, and in times of trouble they wanted to stress not Christ's weakness but his power to save. It is only fairly late that Christ begins to appear as sufferer rather than as divine Teacher and Wonder-Worker; and even then this is shown as a triumph in disguise, without humiliation. The Crucifixion is rarely depicted before the fourth century. As to Constantine's alleged vision of the cross in the sky, followed by his employment of the cruciform labarum-monogram XP ( = Christos), the cross meant magic more than anything else to him, and in any case it stood not so much for the Passion as for the Resurrection -a new era and a new stage in the divine plan. Those wishing to see Jesus as god rather than man could rely on the Gospel according to St John. For this, despite its Hellenism, had concentrated in mystical and allegorical fashion on the divine nature of Jesus, seeing him not as a man but as a personified idea.

The wall-paintings in the catacombs of Rome and elsewhere are strongly influenced by this Gospel, and again have little to say about the humanity of Jesus. As among pagans, burial and not cremation was the custom, in order to permit the Resurrection of the body. Early Christians had at first preferred to bury their dead in open-air cemeteries above ground, but from c. 200, when space grew short and persecution increasingly threatened, they buried them instead in these underground corridors and cells. At Rome such catacombs evolved from subterranean graves of the Jews and other western and eastern traditions. The dark, soft, volcanic rock, strong but easily cut, was hollowed out first into a simple Greek cross or grid of the Catacomb of St Calixtus-to whom pope St Zephyrinus (d. c. 217) entrusted the administration of  'the cemetery' - and then into miles of several-storeyed mazes, containing between half and three-quarters of a million tombs. During the persecutions, some catacombs may have provided temporary places of refuge, and after Christianity became official, although burials continued until the end of the fourth century, they were turned into centres of pilgrimage.

The catacombs are lined with religious paintings, which reflect all the tendencies of the time, ranging from the artistic traditions of Rome to those of Alexandria and Mesopotamia, and from natural classical style to impressionistic or illusionistic baroque on the one hand and the simple severity of popular art on the other. This is a dogmatic narrative art, owing debts to the crowded reliefs of Roman tradition, and it uses much symbolism and shorthand, not from any desire for secrecy (the intention was to instruct rather than conceal) but because supernatural truth defies analysis. The paintings seem to reflect cycles of instruction partly derived from Jewish sources; there are echoes of prayers from the liturgy and from writings attributed to the great saints, and reflections of Christian poems and paraphrases of the Resurrection story.

The artists of the catacombs reveal an almost complete lack of emphasis on the humanity and suffering of Jesus. What they stress instead is his power as a divine Saviour. For the most frequently represented scene from his life is the Raising of Lazarus of Bethany from the Dead, of which the only account is in the Fourth Gospel. Already a good many years ago no less than fifty-three portrayals of this theme, accompanied by a gesture of benediction found also on the imperial coinage, were noted in the catacombs of Rome. For what most Christians really wanted from their faith was that they, like Lazarus, should be saved when the time for their Resurrection comes. The Raising of Lazarus meant the Resurrection of themselves. The doctrine of a general Resurrection and bodily survival or ascension of the dead is present in Ignatius and again in the oldest versions of the Creed, of late second-century date. For Christianity satisfied more specifically and invitingly than any other religion the almost universal craving for escape and salvation in the next world from the evils of this. Man, says Arnobius. has received the gift of immortality unknown before -that is the decisive fact, and the relief from a dreadful fear. His pupil Lactantius declares that he himself became Christian because conversion guaranteed him immortality.

* Michael Grant,
The Climax of Rome:
The Final Achievements of the Ancient World,
AD 161-337,

Weidenfeld, 1968; Rev. eds., 19??/1974.

The non-Biblical dogma of the Hellenistic Judaism of the immortality of the soul /Το μη Βιβλικό δόγμα του ελληνιστικού ιουδαϊσμού της αθανασίας της ψυχής

Luca Signorelli,
Resurrection of the Flesh (1499-1502),
Chapel of San Brizio, Duomo, Orvieto.

Από τους προγενέστερούς τους, λοιπόν, οι ταλμουδιστές ραβίνοι κληρονόμησαν δύο δόγματα σχετικά με την μετά θάνατον ζωή: Το πρώτο δίδασκε ότι κάποια στιγμή μετά τον θάνατο, ο Θεός πρόκειται να εγείρει το σώμα από τον τάφο. Το δεύτερο δίδασκε ότι, κατά τον θάνατο, το σώμα αποσυντίθεται και επιστρέφει στο χώμα, αλλά η ψυχή αφήνει το σώμα και ζει αιώνια. Το πρώτο, αγνώστου προελεύσεως, στοιχειοθετείται με τρία βιβλικά αποσπάσματα. Το δεύτερο, το οποίο προήλθε από την ελληνική σκέψη, δεν υφίσταται στην Αγία Γραφή.

Neil Gillman,
The Death of Death:
Resurrection and Immortality in Jewish Thought,
[O Θάνατος του Θανάτου:
Η Ανάσταση και η Αθανασία στην Ιουδαϊκή Σκέψη]
Woodstock, VA: Jewish Lights, 1997,
pp./σσ. 134, 135.



The “three biblical texts” are
Dan 12:1–3; Isa 26:19; and Ezek 37:1–14. /

Τα “τρία βιβλικά αποσπάσματα” είναι
τα εδ. Δανιήλ 12:1–3, Ησαΐας 26:19 και Ιεζεκιήλ 37:1–14.

*

Μια χασιδική ερμηνεία της αγάπης προς τον Θεό /A hasidic explication of the love towards God

Μέσα από αυτό το πρίσμα, ο τρόπος θανάτου του Ακίβα συνιστούσε για τον ίδιο ευλογία, αφού όχι μόνο εννόησε ό,τι είχε παραμείνει κρυφό για όλη του τη ζωή, αλλά εξήλθε ενώ εκπλήρωνε την Εντολή για την απαγγελία του Σιεμά, επίσης. Στο πρόσωπό του και στη συγκεκριμένη συγκυρία η θεωρία και η πράξη μοιάζει να απορροφώνται η μία εντός της άλλης με τον σοφό ραββίνο να εκπνέει εν ευλογία και εκστάσει - μια σαφής ένδειξη για την αποδοχή της αυτοθυσιαστικής του προσφοράς από την πλευρά του Ουρανού.

Εφόσον, όμως, ο Ακίβα θεωρούνταν ως μεγάλος ερμηνευτής της Τορά, επίσης, αυτό το τελευταίο στοιχείο της ‘εισόδου’ στο αληθινό περιεχόμενο και νόημα της Εντολής αποτελεί σαφές δείγμα συναρμογής, ή και ένωσης, της ερμηνευτικής και της μυστικής οδού, ή της περιχώρησης ποιοτήτων της μιας στην άλλη. Ως εκ τούτου, στο πρόσωπο του Ακίβα ενώνεται ο μυστικός με τον ερμηνευτή σε ένα είδος ‘εξηγητικής έκστασης’ εξόδου από τη ζωή. Άρα, το αληθινό νόημα της Εντολής «αγάπα τον Κύριο τον Θεό σου …» είναι πως ο ευσεβής θα πρέπει να αγαπά τον Θεό με όλη του την ψυχή ή τη ζωή· δηλαδή, ακόμη και εάν (ke’ilu) εκείνος του πάρει την ψυχή/ζωή. Παρομοίως, στα Sifrei του Δευτερονομίου (32) αναφέρεται: «ακόμη και αν σου πάρει τη ζωή». Ως μια τελεία έκφραση της απόλυτης αφοσίωσής του στον Θεό, θα πρέπει να είναι κάθε μέρα αποφασισμένος να πεθάνει. Έτσι, η κατά την απαγγελία του Σιεμά ορθή διάθεση μοιάζει με την προετοιμασία για τον θάνατο του αγίου, ως μια έκφραση της ζωντανής αγάπης για τον Θεό. Με αυτόν τον τρόπο πιστευόταν ότι ο αληθινός χασίντ ήταν ήδη ένας εν ζωή πνευματικός μάρτυρας.


* Κωνσταντίνος Θ. Ζάρρας,
«Τελευτή, Ταφικά Έθιμα, το «φιλί του Θεού» και ο «διαρκής θάνατος» του μυστικού στον αρχαίο Ιουδαϊσμό»,
Εισήγηση στο Θ΄ Πανελλήνιο Λειτουργικό Συμπόσιο, Βόλος,
Νοέμβριος 2007.
[Ελληνικά/Greek, PDF]

Μητρ. Ιωάννης Ζηζιούλας: Ο κίνδυνος του κτιστού ανθρώπου να εκμηδενιστεί, «να παύσει να υπάρχει» /Metrop. John Zizioulas: The danger for the created human being to be exterminated, "to cease living"

«Η ύπαρξη απειλείται διαρκώς από το θάνατο. Αυτή είναι η δεύτερη συνέπεια της διαλεκτικής κτιστού-ακτίστου και είναι τόσο βασική, όσο και η προηγούμενη [ότι η ύπαρξη είναι προϊόν ελευθερίας]. Το ότι ο κόσμος είναι κτιστός, δηλαδή "ήν ποτε ότε ούκ ην", δεν σημαίνει μόνο ότι θα μπορούσε και να μην υπήρχε. Σημαίνει επίσης ότι μπορεί ανά πάσα στιγμή να παύσει να υπάρχει. Το απόλυτο μηδέν, το "ουκ είναι" που αποτελεί προϋπόθεση του κτιστού, δεν αίρεται αυτόματα με την ύπαρξη, αλλά την διαπερνά και την διαποτίζει διαρκώς. Η φύση του κτιστού είναι θνητή (Μ. Αθανάσιος). Δεν είναι δυνατό να γίνει λόγος για μια "εντελέχεια", μια οποιαδήποτε δύναμη ή ορμή ή κίνηση ή φορά πού δόθηκε από το Θεό στη φύση του κτιστού, για να του εξασφαλίζει αιώνια την ύπαρξη. Αυτός ο κακής ποιότητος αριστοτελισμός που εισάγεται πολλές φορές από θεολόγους στην ερμηνεία Πατέρων, όπως ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, είναι στην ουσία άρνηση της διαλεκτικής κτιστού-ακτίστου και προδοσία του πατερικού πνεύματος, γιατί σημαίνει ότι το κτιστό έχει πια –έστω και δοσμένη από το Θεό– τη δυνατότητα από μέσα του να υπάρχει. Έτσι η κτιστότητα μοιάζει σα να υπερβαίνεται μέσα από την ίδια τη φύση του κόσμου με ένα είδος "κτιστής χάριτος", για την όποια μας έχει μιλήσει τόσο λαθεμένα ή μεσαιωνική δυτική θεολογία».

* Ιωάννης Ζηζιούλας,
«Χριστολογία και Ύπαρξη: Η διαλεκτική κτιστού-ακτίστου και το δόγμα της Χαλκηδόνος»,
περιοδικό Σύναξη, τεύχος 2, άνοιξη 1982,
σ. 15.

Ο Ιωάννης Ζηζιούλας [John Zizioulas] γεννήθηκε στο Καταφύγιο Κοζάνης στις 10 Ιανουαρίου 1931. Αποφοίτησε από την Θεολογική Σχολή Αθηνών το 1955. Δίδαξε την Θεολογία στις Θεολογικές Σχολές Αγίου Βλαδιμήρου Νέας Υόρκης (1961-1963) και Τιμίου Σταυρού Βοστώνης (1963-1964). Επίσης στα Πανεπιστήμια του Εδιμβούργου και της Γλασκώβης. Καθηγητής όντας της Δογματικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και δύο ημερών Πρεσβύτερος εξελέγη Μητροπολίτης Περγάμου στις 17 Ιουνίου 1986. Διάκονος χειροτονήθηκε στις 14 Ιουνίου 1986 και Πρεσβύτερος στις 15 Ιουνίου 1986. Στις 22 Ιουνίου 1986 χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Περγάμου και Αδραμυττίου στον Πατριαρχικό ναό του αγίου Γεωργίου, προεξάρχοντος του Μητροπολίτου Μύρων Χρυσοστόμου.