Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας & η διαμάχη του με τον Νεστόριο ΚΠόλεως: Μέρος του χρονικού ενός αδίστακτου ανθρώπου /Cyril of Alexandria & his dispute with Nestorius of Constantinople: Part of the chonicles of a ruthless man

* Samuel Hugh Moffett,
A History of Christianity in Asia,
Volume 1: Beginnings to 1500,
Orbis Books 1998,
pp./σσ. 174, 175.

Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας & η διαμάχη του με τον Νεστόριο ΚΠόλεως /Cyril of Alexandria & his dispute with Nestorius of Constantinople

Ignaz Franz Platzer 1717 -1787
Statue of Saint Cyril of Alexandria (18th cent.)
Church of Saint Nicholas in Lesser Town, Prague

The issue at stake between Cyril and Nestorius was not at all simple: apart from the inherited church-political antipathy, a lot of other things were involved apart from the theological differences. For example, to have Nestorius out of the way was almost a matter of survival for Cyril, since the emperor had previously appointed the patriarch of Constantinople to investigate the messy situation in Alexandria, including the sudden death of a few of Cyril’s opponents, like Hypatia, the female philosopher. As one of his recent editors put it, ‘it will always have been unwise, and sometimes even physically dangerous, to meet Cyril as an opponent’. The last thing Cyril needed was to have Nestorius as his examiner. Thus, as it could well be the case, he started a huge dispute around the term ‘God-bearer’, trying to prove that Nestorius was a heretic and consequently unfit to investigate his case.


Το επίμαχο ζήτημα μεταξύ του Κύριλλου και του Νεστόριου δεν ήταν καθόλου απλό: εκτός από την εγγενή εκκλησιοπολιτική αντιπάθεια, πολλά άλλα πράγματα συμπεριλαμβάνονταν εκτός από τις θεολογικές διαφορές. Για παράδειγμα, το να βγει από τη μέση ο Νεστόριος ήταν στην πραγματικότητα ζήτημα επιβίωσης για τον Κύριλλο, καθώς ο αυτοκράτορας είχε παλιότερα διορίσει τον πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης να διερευνήσει την έκρυθμη κατάσταση στην Αλεξάνδρεια, περιλαμβανομένου του ξαφνικού θανάτου μερικών από τους αντιπάλους του Κύριλλου, όπως η Υπατία, η γυναίκα φιλόσοφος. Όπως το έθεσε ένας πρόσφατος επιμελητής του έργου του, “ήταν πάντα άσοφο, και κάποιες φορές σωματικά επικίνδυνο, να συναντήσεις τον Κύριλλο όντας αντίπαλός του”. Το τελευταίο πράγμα που θα ήθελε ο Κύριλλος ήταν να έχει ανακριτή του τον Νεστόριο. Έτσι, όπως θα μπορούσε κάλλιστα να συνέβη, ξεκίνησε μια τεράστια διαμάχη σχετικά με τον όρο “Θεοτόκος”, προσπαθώντας να αποδείξει ότι ο Νεστόριος ήταν αιρετικός και συνεπώς ακατάλληλος για να διερευνήσει την υπόθεσή του.


* István Pásztori-Kupán,
Theodoret of Cyrus (Early Church Fathers),
Routledge 2006,
p./σ. 8.

Hermes Trismegistus, Cyril of Alexandria & the trinitarian doctrine / Ο Ερμής ο Τρισμέγιστος,ο Κύριλλος Αλεξανδρείας & το τριαδικό δόγμα

Ὁ δὲ τρισμέγιστος Ἑρμῆς [Hermes Trismegistus] οὕτω πώς φησι· «Θεὸν νοῆσαι μὲν χαλεπόν, φράσαι δὲ ἀδύνατον ᾧ καὶ νοῆσαι δυνάτον· τὸ γὰρ ἀσώματον σώματι σημῆναι ἀδύνατον, καὶ τὸ τέλειον τῷ ἀτελεῖ καταλαμβάνεσθαι οὐ δυνατόν, καὶ τὸ ἀΐδιον τῷ ὀλιγοχρονίῳ συγγενέσθαι δύσκολον· τὸ μὲν γὰρ ἀεὶ ἔστι, τὸ δὲ παρέρχεται, καὶ τὸ μὲν ἀληθές ἐστι, τὸ δὲ ὑπὸ φαντασίας  σκιάζεται. Ὅσῳ οὖν τὸ ἀσθενέστερον τοῦ ἰσχυροτέρου καὶ τὸ ἔλαττον τοῦ κρείττονος διέστηκε, τοσούτῳ τὸ θνητὸν τοῦ θείου καὶ ἀθανάτου. Εἴ τις οὖν ἀσώματος ὀφθαλμός, ἐξερχέσθω τοῦ σώματος ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ καλοῦ, καὶ ἀναπτήτω, καὶ αἰωρηθήτω, μὴ σχῆμα, μὴ σῶμα, μὴ ἰδέας ζητῶν θεάσασθαι, ἀλλ’ ἐκεῖνο μᾶλλον τὸ τούτων ποιητικόν, τὸ ἥσυχον, τὸ γαληνόν, τὸ ἑδραῖον, τὸ ἄτρεπτον, τὸ αὐτὸ πάντα καὶ μόνον, τὸ ἕν, τὸ αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ, τὸ αὐτὸ ἐν ἑαυτῷ, τὸ ἑαυτῷ ὅμοιον, ὃ μήτε ἄλλῳ ὅμοιόν ἐστι, μήτε ἑαυτῷ ἀνόμοιον.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· «Μηδὲν οὖν περὶ ἐκείνου πώποτε τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου ἀγαθοῦ ἐννοούμενος ἀδύνατον εἴπῃς· ἡπᾶσα γὰρ δύναμις αὐτός ἐστι, μηδὲ ἔν τινι αὐτὸν διανοηθῇς εἶναι, μηδὲ πάλιν κατεκτός τινος· αὐτὸς γὰρ ἀπέραντος ὢν πάντων ἐστὶ πέρας, καὶ ὑπὸ μηδενὸς ἐμπεριεχόμενος πάντα ἐμπεριέχει. Ἐπεὶ τίς διαφορά ἐστι τῶν σωμάτων πρὸς τὸ ἀσώματον, καὶ τῶν γενητῶν πρὸς τὸ ἀγένητον, καὶ τῶν ἀνάγκῃ ὑποκειμένων πρὸς τὸ αὐτεξούσιον, ἢ τῶν ἐπιγείων πρὸς τὰ ἐπουράνια, καὶ τῶν φθαρτῶν πρὸς τὰ ἀΐδια; οὐχ ὅτι τὸ μὲν αὐτεξούσιόν ἐστι, τὸ δὲ ἀνάγκῃ ὑποκείμενον, τὰ δὲ κάτω ἀτελῆ ὄντα φθαρτά ἐστιν;»

– Κύριλλος Αλεξανδρείας / Cyril of Alexandria,
Κατά Ιουλιανού / Contra Julianum (Against Julian) 1:43.15-44.11.

Ἐν τοῖς χρόνοις τῆς βασιλείας Σεσώστριος ἦν Ἑρμῆς ὁ τρισμέγιστος ὁ Αἰγύπτιος, ἀνὴρ φοβερὸς ἐν σοφίᾳ· ὅστις ἔφρασεν τρεῖς μεγίστας δυνάμεις εἶναι τὸ τοῦ ἀῤῥήτου καὶ δημιουργοῦ θεοῦ ὄνομα, μίαν δὲ θεότητα εἶπεν εἶναι. διὸ καὶ ἐκλήθη ἀπὸ τῶν Αἰγυπτίων τρισμέγιστος Ἑρμῆς. ἐμφέρεται γὰρ ἐν διαφόροις αὐτοῦ λόγοις πρὸς Ἀσκληπιὸν εἰρηκὼς περὶ θεοῦ φύσεως ταῦτα· „εἰ μὴ πρόνοιά τις ἦν τοῦ πάντων κυρίου ὥστε μοι τὸν λόγον τοῦτον ἀποκαλύψαι, οὐδὲ ὑμᾶς τοιοῦτος ἔρως κατεῖχεν, ἵνα περὶ  τούτου ζητήσητε· οὐ γὰρ ἐφικτόν ἐστιν εἰς ἀμυήτους τοιαῦτα μυστήρια παρέχεσθαι, ἀλλὰ τῷ νοῒ ἀκούσατε. ἓν μόνον ἦν φῶς νοερὸν πρὸ φωτὸς νοεροῦ, καὶ ἦν ἀεὶ νοῦς νοὸς φωτεινός, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἦν ἢ ἡ τούτου ἑνότης, ἀεὶ ἐν ἑαυτῷ ὢν ἀεὶ τῷ ἑαυτοῦ νοῒ καὶ φωτὶ καὶ πνεύματι ἅπαντα περιέχει. ἐκτὸς τούτου οὐ θεός, οὐκ ἄγγελος, οὐ δαίμων, οὐκ οὐσία τις ἄλλη. πάντων γὰρ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεός, καὶ πάντα ἐν αὐτῷ καὶ ὑπ’ αὐτόν ἐστιν. ὁ γὰρ λόγος αὐτοῦ προελθὼν παντέλειος ὢν καὶ γόνιμος καὶ δημιουργός, ἐν γονίμῳ φύσει πεσὼν ἐν γονίμῳ ὕδατι ἔγκυον τὸ ὕδωρ ἐποίησεν. καὶ ταῦτα εἰρηκὼς ηὔξατο λέγων, „Οὐρανὸν ὁρκίζω σε, θεοῦ μεγάλου σοφὸν ἔργον· ἵλεως ἔσο. ὁρκίζω σε φωνὴν πατρός, ἣν ἐφθέγξατο πρώτην, ἡνίκα κόσμον ἅπαντα ἐστηρίξατο βουλῇ· φωνὴν πατρός, ἣν ἐφθέγξατο πρώτην τὸν μονογενῆ λόγον αὐτοῦ.“ Ταῦτα καὶ ἐν τοῖς κατὰ Ἰουλιανοῦ βασιλέως ὑπὸ τοῦ ὁσιωτάτου Κυρίλλου συνταχθεῖσιν ἐμφέρεται πρὸς ἀπόδειξιν σαφεστέραν ὅτι καὶ ὁ τρισμέγιστος Ἑρμῆς ἀγνοῶν τὸ μέλλον τριάδα ὁμοούσιον ὡμολόγησεν.

– Πασχάλιο χρονικό (7ος αι.) / Chronicon Paschale (7th cent.) 85:8-86:13.

ἐπὶ τούτου Ἑρμῆν φασὶν ἐν Αἰγύπτῳ  θαυμαστὸν ἄνδρα γνωσθῆναι καὶ φοβερὸν ἐπὶ σοφίᾳ· ὃς ἔφρασε τρεῖς μεγίστας εἶναι δυνάμεις τοῦ δημιουργοῦ τῶν ὅλων θεοῦ, μίαν θεότητα εἶναι εἶπε· διὸ καὶ τρισμέγιστος Ἑρμῆς κατωνόμασται. ὃς οὕτω πρός τινα Ἀσκληπιὸν αὐτοῖς ῥήμασιν ἔφη “ἦν φῶς νοερὸν πρὸ φωτὸς νοεροῦ, καὶ ἦν ἀεὶ νοῦς νοῦ αἴτιον, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἦν ἢ ἡ τούτου ἑνότης. ἀεὶ ἐν αὐτῷ ὢν ἀεὶ τῷ ἑαυτοῦ νοῒ καὶ φωτὶ καὶ πνεύματι πάντα περιέχει. ἐκτὸς τούτου οὐ θεός, οὐκ ἄγγελος, οὐ δαίμων, οὐκ οὐσία τις ἄλλη· πάντων γὰρ κύριος καὶ θεὸς καὶ πατήρ· καὶ πάντα ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ ἐστίν. ὁ γὰρ λόγος αὐτοῦ προελθὼν παντέλειος καὶ γόνιμος καὶ δημιουργός, ἐν γονίμῳ φύσει πεσών, ἐν γονίμῳ ὕδατι, ἔγκυον τὸ ὕδωρ ἐποίησεν.” οὕτως εἰπὼν ὁ Ἑρμῆς ηὔξατο “ὁρκίζω σε, οὐρανοῦ μεγάλου ἐργάτα, ὁρκίζω σε, φωνὴ πατρός, ἣν ἐφθέγξατο πρώτην τὸν μονογενῆ λόγον αὐτοῦ, ἵλεως ἔσο.” τῶν φωνῶν τούτων καὶ ὁ ἱερὸς Κύριλλος ἐμνήσθη εἰπὼν ὅτι καὶ ὁ τρισμέγιστος Ἑρμῆς τριάδα ὡμολόγει.

– Γεώργιος Κεδρηνός / George Cedrene,
Σύνοψις Ιστοριών / Compendium historiarum 1:36.15-37.10.

 Ἐν τοῖς χρόνοις τῆς βασιλείας τοῦ προειρημένου Σώστρου ἦν Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ὁ Αἰγύπτιος, ἀνὴρ φοβερὸς ἐν σοφίᾳ· ὃς ἔφρασε τρεῖς μεγίστας ὑποστάσεις εἶναι τὸ τοῦ ἀῤῥήτου καὶ δημιουργοῦ ὄνομα, μίαν δὲ θεότητα εἶπε· διὸ καὶ ἐκλήθη ἀπὸ τῶν Αἰγυπτίων Τρισμέγιστος Ἑρμῆς. ἐμφέρεται γὰρ ἐν διαφόροις αὐτοῦ λόγοις πρὸς Ἀσκληπιὸν εἰρηκὼς περὶ θεοῦ φύσεως ταῦτα. εἰ μὴ πρόνοιά τις ἦν τοῦ πάντων κυρίου ὥστε μοι τὸν λόγον τοῦτον ἀποκαλύψαι, οὐδὲ ὑμᾶς τοιοῦτος ἔρως κατεῖχεν, ἵνα περὶ τούτου ζητήσητε· οὐ γὰρ ἐφικτόν ἐστιν εἰς ἀμυήτους τοιαῦτα μυστήρια παρέχεσθαι, ἀλλὰ τῷ νοῒ ἀκούσατε. ἓν μόνον ἐστὶ τὸ φῶς νοερὸν πρὸ φωτὸς νοεροῦ· καὶ ἦν ἀεὶ νοῦς νοὸς φωτεινός, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἦν ἢ ἡ τούτου ἑνότης, ἀεὶ ἐν αὑτῷ ὢν ἀεὶ τῷ αὑτοῦ νοῒ καὶ φωτὶ καὶ πνεύματι πάντα περιέχει. ἐκτὸς τούτου οὐ θεός, οὐκ ἄγγελος, οὐ δαίμων, οὐκ οὐσία τις ἄλλη· πάντων γὰρ κύριος καὶ θεός, καὶ πάντα ὑπ’ αὐτὸν καὶ ἐν αὐτῷ ἐστιν.

– Ιωάννης Μαλάλας / John Malalas,
Χρονογραφία / Chronographia 26:10-27:4.

Καὶ ὁ παραβάτης νομίσας ἀπαίδευτον εἶναί τινα τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα καὶ τῆς Ἑλληνικῆς σοφίας ἀμέτοχον, διαχλευάζων ἔφη πρὸς αὐτόν· Οὐκοῦν, ὦ ταλαίπωρε, ὁ Χριστός σου δὶς ἄρα γεγέννηται; Καὶ εἰ ἐπὶ τούτῳ κομπάζεις, εἰσὶ καὶ παρ’ Ἕλλησιν ἄνδρες σοφώτατοι οὐ μόνον δὶς γεννηθέντες, ἀλλὰ καὶ τρίς· ὅ τε γὰρ Ἑρμῆς, ὁ Τρισμέγιστος ἐπικαλούμενος, τρίτον ἦλθεν ἐν κόσμῳ ἑαυτὸν ἐπιγνούς, καθὼς αἱ ἱεραὶ αὐτοῦ καὶ θαυμάσιοι βίβλοι διαγορεύουσι, καὶ διὰ τοῦτο Τρισμέγιστος ὀνομάζεται. Ὁμοίως δὲ καὶ Πυθαγόρας, ὁ τούτου μεταγενέστερος, καὶ αὐτὸς τρίτον ἦλθεν ἐν βίῳ· πρότερον μὲν Αἰγύπτιος γεγονὼς ναύκληρος, ἔπειτα δ’ Εὔφορβος, ὁ ὑφ’ Ὁμήρου μνημονευόμενος, ἔσχατον δὲ Πυθαγόρας, Μνησάρχου υἱός, Σάμιος. Καὶ ὁ μάρτυς καταγελάσας τῶν ληρημάτων, μᾶλλον δὲ κομψευμάτων τοῦ σοφοῦ βασιλέως καὶ τῆς τῶν ἀσεβῶν Ἑλλήνων μωρολογίας, ὑπονοήσας δὲ τὸν τύραννον τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν διὰ τουτωνὶ τῶν ῥημάτων χλευάζειν πειρώμενον, ἔφη πρὸς αὐτὸν μετὰ πολλῆς αὐστηρίας καὶ γενναιότητος· Ἔδει τὴν ἀρχὴν μηδὲ ἀποκρίνασθαί σοι, παρανομώτατε, μηδὲ τῆς οἱασοῦν ἀπολογίας καταξιῶσαί σε, ἀλλὰ διὰ τὸν παρεστῶτα ὄχλον, ὅτι τῆς τοῦ Χριστοῦ ποίμνης οἱ πλείονες αὐτῶν τυγχάνουσιν, εἶπον, ὅσαπερ εἶπον, καὶ νῦν ἐπ’ ὀλίγον ἐρῶ τῆς αὐτῶν κηδόμενος σωτηρίας, ὅτι τὸν Χριστὸν ἄνωθεν καὶ πρὸ πολλῶν γενεῶν οἱ προφῆται προκατήγγειλαν καὶ πολλὰ τῆς παρουσίας αὐτοῦ τὰ μαρτύρια κἀκ τῶν παρ’ ὑμῖν χρησμῶν καὶ τῶν Σιβυλλείων γραμμάτων· Καὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως αὐτοῦ ἡ αἰτία ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ ἀνακλήσει τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐκπτώσεως γέγονεν· ἐλθὼν γὰρ ἐπὶ τῆς γῆς πᾶσαν νόσον ἀπήλασε καὶ πᾶσαν μαλακίαν καὶ τὸ παραδοξότερον ἑνὶ ῥήματι νεκροὺς ἤγειρεν ὀδωδότας, καὶ τὸ δὴ πάντων θαυμασιώτερον· ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας παθὼν τὸ διὰ σταυροῦ πάθος ἀνέστη τριήμερος ἐκ τῶν νεκρῶν ὑπὸ μάρτυσι πεντακοσίοις καὶ στρατιωτῶν φρουρούντων αὐτοῦ τὸν τάφον, ἵνα μὴ σχῇ χώραν ὁ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ συκοφαντῆσαι βουλόμενος, καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ὤφθη τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ἐφ’ ὅλαις τεσσαράκοντα ἡμέραις μετ’ αὐτῶν συναναστρεφόμενος καὶ ὁρώντων αὐτῶν καὶ βλεπόντων ἀνελήφθη εἰς τοὺς οὐρανοὺς ἐξαποστείλας αὐτοῖς τὴν τοῦ ἁγίου πνεύματος δωρεάν τε καὶ δύναμιν, ὥστε καὶ γλώσσαις ἀλλογενῶν ἀποφθέγγεσθαι καὶ μὴ ἔχειν χρείαν τοῦ ἑρμηνεύοντος· ἐλάλει γὰρ ἐν αὐτοῖς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥστε καὶ τὰ πόρρω προβλέπειν καὶ προφητεύειν τὰ μέλλοντα. Οἵτινες ἐξελθόντες ἐκήρυξαν αὐτὸν πανταχοῦ, μηδὲν ἐπιφερόμενοι ἢ μόνην τὴν αὐτοῦ ἀόρατον δύναμιν, οὐκ ἀσπίδα καὶ δόρυ καὶ ξίφος κατέχοντες, ἀλλὰ γυμνοὶ καὶ ἄοπλοι καὶ πένητες πάντα τὸν κόσμον ἐζώγρησαν, νεκροὺς ἐγείροντες, λεπροὺς καθαρίζοντες, δαιμόνια ἐκβάλλοντες. Καὶ ταῦτα τίνες; Ἁλιεῖς καὶ ἀγράμματοι καὶ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας ἀμέτοχοι. Οὓς δὲ αὐτὸς παρεισήγαγες ἐπικερτομῶν τὴν Χριστοῦ γέννησιν, ἄνδρας σοφούς τε καὶ θεολόγους, ὡς νῦν εἴρηκας, εἰ καὶ δοίημεν ἀληθὲς γενέσθαι τοῦτο τὸ παραλήρημα, τί γεννηθέντες δίς τε καὶ τρὶς καὶ τετράκις τὸν κόσμον ὠφέλησαν ἢ μέρος τι τῶν τοῦ κόσμου μικρὸν ἢ ἐλάχιστον; Τίς ἐκ τῶν βίβλων Ἑρμοῦ τε καὶ Πυθαγόρου νεκροὺς ἐξανέστησεν ἢ λεπροὺς ἐκαθάρισεν ἢ δαίμονας ἀπήλασεν, οὓς ὑμεῖς θεραπεύετε; Ἀλλ’ Ἑρμῆς μὲν ὁ Τρισμέγιστος ὑφ’ ὑμῶν προσαγορευόμενος Αἰγύπτιος γέγονεν ἄνθρωπος καὶ τοῖς Αἰγυπτίων νόμοις τραφεὶς γυναῖκά τε γήμας παῖδας ἐτέκνωσεν, ὧν τὸν πρεσβύτερον Τὰτ ὀνομάζουσι, πρὸς ὃν αὐτὸς διαλέγεται καὶ τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἀφοσιοῖ πρός τε τὸν ἐξ Ἐπιδαύρου Ἀσκληπιὸν τὸν προκατάρξαντα καθ’ ὑμᾶς τῆς ἰατρικῆς ἐπιστήμης, ᾧ καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεολογίαν διασαφεῖ ἔχουσαν οὕτως· «Θεὸν νοῆσαι μὲν χαλεπόν, φράσαι δὲ ἀδύνατον· ἔστι γὰρ τρισυπόστατος, ἀνερμήνευτος οὐσία καὶ φύσις, οὐκ ἔχουσα παρὰ βροτοῖς ἐξομοίωσιν· οὓς δὲ θεοὺς ὀνομάζουσιν ἄνθρωποι, πολὺ τὸ μυθῶδες καὶ σφαλερὸν ἐφ’ ἑαυτοὺς ἐπεσπάσαντο.» Καὶ περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐλεύσεως καὶ αὐτὸς ἀμυδράν τινα προφητείαν διαγορεύει, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ, ἀλλ’ ἐκ τῆς Ἑβραίων θεολογίας ταύτην ἀπαρυσάμενος. Ἀλλὰ τί μοι τῶν σαπρῶν τε καὶ ὀδωδότων Ἑρμοῦ ῥημάτων τῶν παρ’ ὑμῖν τιμωμένων, ἤδη πρὸ πολλοῦ σεσηπότων καὶ ἀπερρυηκότων; Οὐδὲ γὰρ ὅσιον περὶ τῶν ζώντων ἐρωτᾶν τοὺς νεκρούς, ἔχων ἐκ τῶν θεοσόφων λογίων τοὺς ἀληθεῖς μάρτυρας, οἳ τὴν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν τε καὶ θεότητα προκατήγγειλαν.

– Ιωάννης Δαμασκηνός / John of Damascus,
Μαρτύριο μεγαλομάρτυρα Αρτεμίου / Passio magni martyris Artemii 26:8-28:24.

Ἑρμῆς, ὁ Τρισμέγιστος· οὗτος ἦν Αἰγύπτιος σοφός· ἤκμαζε δὲ πρὸ τοῦ Φαραώ. ἐκέκλητο δὲ Τρισμέγιστος, διότι περὶ τριάδος ἐφθέγξατο εἰπών, ἐν τριάδι μίαν εἶναι θεότητα οὕτως· ἦν φῶς νοερὸν πρὸ φωτὸς νοεροῦ, καὶ ἦν ἀεὶ νοῦς νοὸς φωτεινός, καὶ οὐδὲν ἕτερον ἦν ἡ τούτου ἑνότης· καὶ πνεῦμα πάντα περιέχον. ἐκτὸς τούτου οὐ θεός, οὐκ ἄγγελος, οὐκ οὐσία τις ἄλλη. πάντων γὰρ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεός, καὶ πάντα ὑπ’ αὐτὸν καὶ ἐν αὐτῷ ἐστιν. ὁ γὰρ λόγος αὐτοῦ παντέλειος ὢν καὶ γόνιμος καὶ δημιουργικός, ἐν γονίμῳ φύσει παῖς ὢν καὶ γονίμῳ ὕδατι, ἔγκυον τὸ ὕδωρ ἐποίησε. καὶ ταῦτα εἰρηκὼς ηὔξατο λέγων· ὁρκίζω σε, οὐρανέ, θεοῦ μεγάλου σοφὸν ἔργον· ὁρκίζω σε φωνὴν πατρός, ἣν ἐφθέγξατο πρώτην, ἡνίκα τὸν πάντα κόσμον ἐστηρίξατο· ὁρκίζω σε κατὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ λόγου καὶ τοῦ πατρός, τοῦ περιέχοντος πάντα, ἵλεως, ἵλεως ἔσο.

– Λεξικό Σούδα / Suda, Lexicon,
"Ἑρμῆς, ὁ Τρισμέγιστος" (3038).

Λόγος περί εξόδου ψυχής και περί δευτέρας παρουσίας

* Λόγος περί εξόδου ψυχής,
και περί δευτέρας παρουσίας
του κυρίου ημών ιησού χυ

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας,
μεταφρασθείς παρά Κωνσταντίνου Δαπόντε,

Ενετίησι, 1763,

σ. 54.

Cyril of Alexandria responding to emperor Julianon the doctrine of Trinity /Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας αποκρίνεται στον αυτοκράτορα Ιουλιανό σχετικά με το δόγμα της Τριάδας

«Cyril responds at length to this section of Julian's work with two main arguments. The first is that the doctrine of the three persons of the Trinity is present in OT texts. The second is that Greek philosophers have a doctrine similar to that of the Christian Trinity. For Cyril God is unattainable except through the Son. The "we" of Gen 1:26 includes the Son and Holy Spirit according to Cyril. Cyril makes similar exegetical moves with Gen 11:7, 18:3, 19:24. From Hellenistic thought Cyril quotes Plutarch and Plato on the unity of God. He then chooses texts from Porphyry, Plato, Numenius and Plotinus that assert some type of divine triad. In a text from Numenius, for example, the philosopher argues for the existence of a First God that is indivisible. Associated with this God are a second and third God who are one. From Porphyry, Cyril quoted his statement about the Platonic Good, Demiurge, and World soul — the three hypostases of God.»

«Η μακροσκελής απόκριση το Κύριλλου σε αυτό το τμήμα του έργου του Ιουλιανού περιλαμβάνει δύο κύρια επιχειρήματα. Το πρώτο είναι ότι το δόγμα των τριών προσώπων της Τριάδας υφίσταται σε αποσπάσματα της Π[αλαιάς] Δ[ιαθήκης]. Το δεύτερο είναι ότι οι Έλληνες φιλόσοφοι έχουν ένα δόγμα παρόμοιο με αυτό της χριστιανικής Τριάδας. Για τον Κύριλλο ο Θεός είναι απρόσιτος παρεκτός μέσω του Γιου. Το "εμείς" του Γένεση 1:26 περιλαμβάνει τον Γιο και το Άγιο Πνεύμα σύμφωνα με τον Κύριλλο. Ο Κύριλλος καταφεύγει σε παρόμοιους εξηγητικούς ελιγμούς με τα εδάφια Γένεση 11:7, 18:3, 19:24. Από την ελληνιστική σκέψη ο Κύριλλος παραθέτει από τον Πλούταρχο και τον Πλάτωνα περί της ενότητας του Θεού. Κατόπιν επιλέγει αποσπάσματα του Πορφύριου, του Πλάτωνα, του Νουμήνιου και του Πλωτίνου που υποστηρίζουν κάποιο τύπο θεϊκής τριάδας. Σε απόσπασμα του Νουμήνιου, για παράδειγμα, ο φιλόσοφος επιχειρηματολογεί υπέρ της ύπαρξης Πρώτου Θεού ο οποίος είναι αδιαίρετος. Με αυτό τον Θεό σχετίζεται ένας δεύτερος και ένας τρίτος Θεός οι οποίοι είναι ένας. Από τον Πορφύριο, ο Κύριλλος παρέθεσε τη δήλωσή του σχετικά με τον πλατωνικό Αγαθό, τον Δημιουργό και την Παγκόσμια ψυχή —τις τρεις υποστάσεις του Θεού».

* John Granger Cook,
The interpretation of the New Testament in Greco-Roman paganism,
Mohr Siebeck, 2000,
p./σ. 303.

Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας & η Αρχαία Φιλοσοφία /Cyril of Alexandria & Ancient Philosophy

2.2. Cyril of Alexandria and Ancient Philosophy

2.2.1. Varying Assessments

«The assessment of Cyril of Alexandria’s knowledge and use of philosophy varies. By some he is depicted as lacking philosophical depth. For example, G.M. de Durand, who has edited several of Cyril of Alexandria’s texts, is not too positive on the archbishop’s use of philosophical terminology. He calls the variation in meaning of the word ιδιότης in these texts “one sign among others of the fact that, although he is not fully ignorant of the technical vocabulary, Cyril hardly cares to strictly delimit the area of use of these terms”. And in a note on the second dialogue on the Trinity he states:

So, we might as well say that a development of a strongly arid technicalness, borrowed from an elementary textbook on logic, interrupts, between 424d and 431a, an investigation which takes place more on the level of religious realities, brought to bear by the alleged supremacy of the γεννητός.

De Durand apparently regards the philosophical passages in Cyril’s works as alien to the archbishop’s own thinking; he has not fully incorporated them into his theology. A similar assessment is given by Lionel R. Wickham:

Cyril’s Christology, at the level of philosophical explanation, will always seem thin. It lacks the barrage of technical jargon to be developed over the next century . . . Cyril’s innocence of jargon, his simplicity overagainst the sophistications of his opponents and even of his interpreters, is his strength.

Jacques Liébaert is more nuanced in his judgement. In an article on Cyril of Alexandria and ancient culture he concludes that the archbishop’s “erudition is biblical, not profane”. He is an exegete and a theologian, but his knowledge of profane culture is limited. The only work which engages more thoroughly with pagan culture is Contra Julianum, the refutation of Adversus Christianos, which the emperor Julian had written in the year 363. But even about this work Liébaert writes: “Not being a philosopher, at least much less so than Eusebius and especially Origen, it was more difficult for Cyril to tackle Julian’s philosophy and Greek philosophy in general”. Even so, although Cyril has borrowed from earlier Christian works like Clement of Alexandria’s Stromateis and Eusebius of Caesarea’s Praeparatio Evangelica, he has used a more recent version of Plotinus’s Enneads, and he cites works from Porphyry, to which there are no references in his predecessors’ works. Therefore, Cyril must have consulted the original writings himself. Besides, the Alexandrian bishop quotes Hermetic books, while Eusebius does not mention Hermes Trismegistus. Cyril probably borrowed several Hermetic quotations from [pseudo-]Didymus’s De Trinitate, but here again, some of his citations are not to be found in any other work. Liébaert concludes that, if Cyril had these texts at first hand, he must have had a considerable knowledge of Hermetic literature, but he regards it more likely that the archbishop used a florilegium.

Cyril does not always attack philosophy, he also looks for philosophical views that are in line with Scripture in order to support his argument against Julian—tactics not uncommon in apologetic works. According to Liébaert, Cyril can be positive about Platonism, neo-Platonism, Pythagoreanism, and even Hermetism, while he is more critical of Aristotelianism and Stoicism. On the other hand, he can cite the Aristotelian philosopher Alexander of Aphrodisias, who is not
found in Eusebius’s Praeparatio Evangelica. And

the polemics against Arianism have led Cyril to employ sometimes principles of logic and definitions borrowed from Aristotelian dialectic, but in a rather casual way, and undoubtedly under the influence of earlier polemicists (Didymus and the Cappadocians).

Voices that attribute to Cyril a more thorough knowledge of contemporary philosophy, however, are increasing. Robert M. Grant examined the archbishop’s use of non-Christian sources in his treatise Contra Julianum. His findings are in line with those of Liébaert, but his assessment is more positive. It is his conviction that “following leads is characteristic of Cyril’s work as a whole”. He means to say that when Cyril finds references to certain non-Christian authors in writings by Eusebius of Caesarea and pseudo-Didymus, he not only makes use of the quotations by these Christian writers, but he goes back to the original sources and through them finds other writings of the same non-Christian authors, which he also quotes. This holds particularly true for books by Porphyry.

Even more positive about Cyril’s philosophical knowledge is Jean-Marie Labelle. He has browsed the entire extant oeuvre of the Alexandrian archbishop for references to philosophers and comes to the conclusion that especially in the Thesaurus Cyril shows dexterity in handling Aristotelian logic. He discusses a few passages from this work in more detail, and comments that “the subtlety and the accuracy of Cyril’s argumentation should be underlined”, and that the author of such passages “possesses a real philosophical skill and a perfect mastery of Aristotelian analytics”.

Building on the findings of these people, in 1984 Ruth M. Siddals wrote her dissertation, Logic and Christology in Cyril of Alexandria. She investigated how Cyril starts to apply “the tools of logic” in his anti-Arian writings; how he “learns to use” them; how, in his christological writings, he analyses John 1:14 “with great precision in accordance with the rules of logic”; and how, in the course of the Nestorian controversy, “Cyril goes on to specify, with technical skill, the precise ways in which humanity and divinity are seen to be both one and different within the person of Jesus Christ”. According to Siddals, Cyril is well aware that the theologian is dealing with mystery, and that there is a tension between logic and mystery, so that for him, “logic is a tool to be used with flexibility and creativity”. So, here we find a much more positive assessment of Cyril’s knowledge and application of at least the logical tradition in philosophy.

More recently (1994), Marie-Odile Boulnois, in her thorough study of Cyril of Alexandria’s trinitarian doctrine, also discusses the archbishop’s use of philosophical methods and concepts. She traces Cyril’s application of Aristotelian argumentation, especially the syllogism, and investigates in some detail Cyril’s utilization of Aristotle’s categories. In this context she speaks of “the technical mastery which Cyril shows” in several passages that have parallels in pseudo-Basil’s Adversus Eunomium, a mastery which goes beyond that of pseudo-Basil. And she writes that Cyril “not only knows the general rules of Aristotelian logic, but also its subtleties”. With respect to Cyril’s sources, Boulnois thinks that he may have been inspired by Porphyry’s lost commentary on the Categories or by a post-Porphyrian commentary, but she regards it equally probable that Cyril has read Aristotle’s Categories himself.

From these findings it may be concluded that there is a distinct possibility that Cyril of Alexandria was familiar with Aristotelian logic, more than has often been admitted. Therefore, an investigation of the archbishop’s terminology in christology should reckon with possible influences of the logical tradition on the meaning he attached to the terms. For this reason, we will now turn to a discussion of that tradition and to the use Cyril made of it in his trinitarian writings».

* Hans van Loon,
The Dyophysite Christology of Cyril of Alexandria
[Η Δυοφυσιτική Χριστολογία του Κυρίλλου Αλεξανδρείας],
Supplements to Vigiliae Christianae Texts and Studies of Early Christian Life and Language, Vol. 96,
2009 Brill NV, Leiden, pp./σσ. 62-65.

Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας& η εκκλησιαστική επικυριαρχία του /Cyril of Alexandria& the ascendancy of the Church

«The power of the see of Alexandria, within its own jurisdiction, was very great. Theophilus had stretched it to the uttermost; and Cyril, on first attaining the lofty seat of S. Athanasius, appears to have suffered morally by the
elevation. Like his uncle, he was hostile to S. Chrysostom's memory, and, in consequence, was out of communion with the West. The evil of his uncle's example hung about him for some time, obscuring the nobleness which was to shine out afterwards. He desired above all things the ascendancy of the Church; as to the means of obtaining it, he had fewer scruples than became a minister of Him who rebuked the attack on Malchus. He closed the Novatian church, took away its sacred ornaments, and deprived its bishop of his property. The Jews of Alexandria—a powerful body during many centuries—had procured the disgrace and punishment of Hierax, an admirer of Cyril's sermons. Cyril, naturally indignant, menaced the chief of their community; the Jews' revenge was to raise a cry at midnight," The church of S. Alexander is on fire!" and to massacre those Christians who rushed out to save their church. Cyril appears to have made up his mind that the Christians must right themselves, without expecting justice from the prefect Orestes; and he organized at daybreak a force composed for the most part of the fraternity of Parabolani, so called from venturing their lives in attendance on the sick. Their energies were now unhappily diverted from charitable self-devotion to violence in defence of the Church; they attacked the synagogues, expelled the Jews from Alexandria, and treated their property as rightful spoil. Orestes, exasperated by this hasty and lawless vengeance, would not listen to the explanations which Cyril offered; and the archbishop, after vainly holding out the Gospel-book to enforce his attempts at a reconciliation, gave up all hopes of peace. Five hundred monks of Nitria, inflamed by a furious partisanship, entered the city and reviled the prefect as a pagan. "I am a Christian," he exclaimed; "Atticus of Constantinople baptized me." A monk named Ammonius disproved his own Christianity by throwing a stone at the prefect, which inflicted a ghastly wound. He was seized, and expired under tortures; but Cyril so miserably forgot himself as to call this ruffian an "admirable" martyr,—a proceeding of which he was speedily ashamed. Then followed a yet darker tragedy. Hypatia was supposed to have embittered Orestes against Cyril; and some flery zealots, headed by a reader of the Church, named Peter, dragged her to the Caesareum, and surpassed all the horrors that it had ever witnessed by stripping their victim, killing her with potsherds, and tearing her limb from limb. Cyril was no party to this hideous deed, but it was the work of men whose passions he had originally called out. Had there been no onslaught on the synagogues, there would doubtless have been no murder of Hypatia».

[«Η ισχύς του επισκοπικού θρόνου της Αλεξάνδρειας, εντός των ορίων της δικαιοδοσίας της, ήταν πολύ μεγάλη. Ο Θεόφιλος την είχε επεκτείνει σε άνευ προηγουμένου βαθμό· και ο Κύριλλος, όταν αρχικά κατέλαβε την υψηλή θέση του Αγ. Αθανασίου, φαίνεται ότι υπέφερε εσωτερικά λόγω της ανάρρησής του. Όπως και ο πνευματικός του πατέρας, ήταν εχθρικός προς την μνημόνευση του Αγ. Χρυσοστόμου, και κατά συνέπεια βρισκόταν εκτός κοινωνίας με τη Δύση. Η κακία του υποδείγματος που άφησε ο πνευματικός του πατέρας τον ακολουθούσε για κάποιο διάστημα, συσκοτίζοντας την αξιοτιμία που επρόκειτο να λάμψει αργότερα. Περισσότερο από όλα επιθυμούσε την κυριαρχική επιρροή της Εκκλησίας· όσον αφορά τα μέσα για να την αποκτήσει, είχε λιγότερες ηθικές αναστολές απ' ό,τι για να γίνει διάκονος Εκείνου που επιτίμισε την επίθεση κατά του Μάλχου. Έκλεισε τη Νοβατιανή εκκλησία, αφαίρεσε τα ιερά σκεύη, και απέσπασε την περιουσία του επισκόπου της. Οι Ιουδαίοι της Αλεξάνδρειας —ένα ισχυρό σώμα επί πολλούς αιώνες— προκάλεσαν τον εξευτελισμό και την τιμωρία του Ιέρακα, ενός θαυμαστή των ομιλιών του Κυρίλλου. Ο Κύριλλος, φυσικά αγανακτισμένος, απείλησε τον αρχηγό της κοινότητάς τους· η εκδίκηση των Ιουδαίων ήταν να κραυγάσουν τα μεσάνυχτα, "Ο ναός του Αγ. Αλεξάνδρου έπιασε φωτία!" και να σφαγιάσουν τους Χριστιανούς που όρμησαν προς τα έξω για να σώσουν τον ναό τους. Ο Κύριλλος εμφανίζεται να έχει αποφασίσει ότι οι Χριστιανοί έπρεπε να διεκδικήσουν το δίκιο τους, χωρίς να αναμένουν δικαιοσύνη από τον έπαρχο Ορέστη· και αυτός οργάνωσε τα χαράματα μια δύναμη αντρών που αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από την αδελφότητα των Παραβολάνων, που αποκαλούνταν έτσι επειδή διακινδύνευαν τη ζωή τους παραστεκόμενοι στους αρρώστους. Οι ενέργειες τους όμως τότε δυστυχώς στράφηκαν από την φιλάνθρωπη αυτοθυσία στη βία για την υπεράσπιση της Εκκλησίας· επιτέθηκαν στις συναγωγές, εκδίωξαν τους Ιουδαίους από την Αλεξάνδρεια, και άρπαξαν τις περιουσίες τους ως δικαιωματικά λάφυρα. Ο Ορέστης, εξοργισμένος από απερίσκεπτη και παράνομη εκδίκηση, δεν άκουγε τις εξηγήσεις που έδινε ο Κύριλλος· και ο αρχιεπίσκοπος, αφού μάταια πρόταξε το βιβλίο του Ευαγγελίου ώστε να ενισχύσει τις προσπάθειες του για συμφιλίωση, εγκατέλειψε κάθε ελπίδα για ειρήνη. 500 μοναχοί από τη Νιτρία, φλογισμένοι από μαινόμενη ανταρτικότητα, μπήκαν στην πόλη και καταφέρθηκαν εναντίον του κατηγορώντας τον ως παγανιστή. "Είμαι Χριστανός", αναφώνησε· "ο Αττικός Κωνσταντινουπόλεως με βάφτισε". Ένας μοναχός που ονομαζόταν Αμμώνιος διέψευσε ότι ήταν Χριστιανός καθώς πέταξε μια πέτρα στον έπαρχο, η οποία τον τραυμάτισε σοβαρά. Τον άρπαξαν, και εξέπνευσε μετά από βασανιστήρια· αλλά ο Κύριλλος με τόσο αξιοθρήνητο τρόπο τα ξέχασε ώστε αποκάλεσε "αξιοθαύμαστο" μάρτυρα αυτό τον ρουφιάνο, —μια εξέλιξη για την οποία σύντομα ένιωσε ντροπή. Κατόπιν ακολούθησε μια ακόμη πιο σκοτεινή τραγωδία. Η Υπατία θεωρείτο ότι είχε προκαλέσει την πικρία του Ορέστη κατά του Κυρίλλου· και κάποιοι εξαγριωμένοι ζηλωτές, με επικεφαλής έναν αναγνώστη της Εκκλησίας, ονόματι Πέτρος, την έσυραν στο Καισαρείο, και ξεπέρασαν οτιδήποτε φρικτό είχε συμβεί ποτέ εκεί καθώς ξεγύμνωσαν το θύμα τους, την σκότωσαν με όστρακα, και την έσκισαν και την κομμάτιασαν. Ο Κύριλλος δεν ενεχόταν σε αυτή την ειδεχθή πράξη, αλλά ήταν έργο ανδρών των οποίων τα πάθη είχε αρχικά προκαλέσει. Αν δεν είχαν συμβεί οι σφαγές στις συναγωγές, αναμφίβολα δεν θα συνέβαινε και η δολοφονία της Υπατίας».

* William Bright,
A History of the Church from the Edict of Milan, A.D. 313 to the Council of Chalcedon, A.D. 451,
[Ιστορία της Εκκλησίας από το Διάταγμα του Μιλάνου 313 μ.Χ. έως τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας 451 μ.Χ.],
Oxford, London 1875, σσ. 273-275. [pdf]

Ο Κύριλλος Αλεξανδρείας και ο αφανισμός του Ιουδαϊσμού της Αλεξάνδρειας / Cyril & the Jewish community of Alexandria

«Cyril did not wait for the prefect to take action. He called together the fanatical mob of the city, that mob to which Hypatia later fell a victim, and led it against the Jews. The synagogues were all captured and turned into churches, the houses of the Jews pillaged, and the Jews themselves expelled en masse from the city.

Thus ended the Jewish community of Alexandria. For seven centuries it had played a great part in the life of the city, contributing largely to its commercial and industrial prosperity, and in intellectual matters permanently influencing the thought of the world; and it had successfully faced more than one dangerous crisis; but in the end Christian fanaticism had accomplished what the devotees of Sarapis could never effect».

[«Ο Κύριλλος δεν περίμενε τον έπαρχο να αναλάβει δράση. Συγκέντρωσε τον φανατικό όχλο της πόλης, εκείνον τον όχλο από τον οποίο έπεσε θύμα η Υπατία αργότερα, και τον οδήγησε κατά των Ιουδαίων. Οι συναγωγές όλες καταλήφθηκαν και μετατράπηκαν σε ναούς, τα σπίτια των Ιουδαίων λεηλατήθηκαν, οι δε Ιουδαίοι εκδιώχθηκαν μαζικά από την πόλη.

Έτσι, έπαψε να υφίσταται η Ιουδαϊκή κοινότητα της Αλεξάνδρειας. Για εφτά αιώνες είχε παίξει σημαντικό ρόλο στη ζωή της πόλης, συνεισφέροντας σε μεγάλο βαθμό στην εμπορική και βιομηχανική ευημερία, και στον τομέα της διανόησης ασκώντας μόνιμη επίδραση στις ιδέες του κόσμου· και είχε αντιμετωπίσει με επιτυχία περισσότερες από μία κρίσεις· αλλά στο τέλος ο χριστιανικός φανατισμός πέτυχε ό,τι δεν θα μπορούσαν ποτέ να καταφέρουν οι λάτρεις του Σάραπη».]

* H. I. Bell, «Anti-Semitism in Alexandria»,
[Ο αντισημιτισμός στην Αλεξάνδρεια]
The Journal of Roman Studies, Society for the Promotion of Roman Studies, Τόμ. 31 (1941), σσ. 17.