Ο Ιωάννης Μποσδογιάννης, η Ευαγγελική Εκκλησία & οι Σπουδαστές των Γραφών στην Κρήτη /John Bosdogiannis's activities at Crete

Τα 1,000 έτη ήτοι:
αι Γραφαί, η ιστορία και τα πράγματα μαρτυρούντα την θεόπνευστον αυτών υπόστασιν :
είς απάντησιν διατριβής έν τω ''αστέρι'' δημοσιευθείσης
και την εις ταύτα πίστην της Εκκλησίας Ιουδαϊκήν πλάνην, κλπ. κατονομαζούσης
Εν Χανίοις: εκ του τυπογραφείου "Η Πρόοδος", Κ.Δ. Φραντζεσκάκη, 1907.

Β΄) Περίοδος 1898-1910

Η περίοδος αύτη εγκαινιάσθη δια της αναλήψεως της διευθύνσεως του βιβλικού έργου εν Κρήτη υπό του εν Αθήναις διευθυντού της Βρετ. Βιβλικής Εταιρίας και ιεροκήρυκος αειμνήστου Μιχαήλ Καλοποθάκη. Και της διευθύνσεως τούτου και εν έτει 1898 διωρίσθη βιβλιοπώλης μεν των Αγίων Γραφών εν Χανίοις ο Γρηγόριος Λαγουδάκης, αποθηκάριος δε ο εξ Ιωαννίνων καταγόμενος Ιωάννης Μποσδογιάννης. Βραδύτερον και δη εν έτει 1901 προσελήφθη βιβλιοπώλης και ο Κωνσταντίνος Αμπατζόγλου καταγόμενος εκ Μαγνησίας της Μικράς Ασίας, όστις διατήρησε την θέσιν ταύτη μέχρι του έτους 1916 οπότε απεδήμησε προς τον Κύριον.
Δια της τοποθετήσεως του Ιωάννη Μποσδογιάννη, ως αποθηκαρίου, το Ευαγγελικόν έργον εισήλθεν εις νέαν φάσιν δραστηριότητος καθ' όσον ούτος φύσει εύγλωττος και επαρκώς πεπαιδευμένος ήρχισε να κηρύττει το Ευαγγέλιον εν τη παρά την οδόν Σούδας αποθήκην των Αγίων Γραφών συγκεντρώσας περί εαυτόν τους εν τη πόλει Ευαγγελικούς χριστιανούς.
Κατά την αυτήν περίπου εποχήν επεσκέφθη επανειλημμένως τα Χανιά και ο εν Αθήναις Άγγλος ιεροκήρυξ Ερρίκος Δηβίν λόγω των ιδιαιτέρων δεσμών τους οποίους είχε συνάψει μετά τινων των εν Χανίοις Ευαγγελικών, οίτινες τον εγνώρισαν κατά την εποχήν της παραμονής των εν Αθήναις ως προσφύγων, διαρκούσης της επαναστάσεως του 1897 εν οίς και ο Νικόλαος Μαραγκουδάκης περί ού κατωτέρω. Αι δημιουργηθείσαι τοιαύται σχέσεις του Ερρίκου Δηβίν μετά των εν Χανίοις Ευαγγελικών συνετέλεσαν εις την συγκρότησιν και δευτέρας ομάδος τοιούτων εν τη πόλει, παρεκτός της τοιαύτης περί τον Μποσδογιάννην, εις την οποίαν εκήρυττε μέχρι του 1903 ο εργολάβος το επάγγελμα Πέτρος Στεργιογλίδης. Η δευτέρα αύτη ομάς εδημιουργήθη λόγω των ιδιαιτέρων αντιλήψεων τας οποίας είχεν ο Ερρίκος Δηβίν επί τινων ζητημάτων της χριστιανικής ομολογίας, δευτερευούσης σημασίας. Τοιουτοτρόπως εδόθη αφορμή εις την εισαγωγήν εν μέσω της εν Χανίοις Εκκλησίας, ευρισκομένης ακόμη εις νηπιακήν κατάστασιν, πολλών ερίδων και συζητήσεων αίτινες κατά πολύ έβλαψαν το κυρίως επιδιωκόμενον έργον και εζημίωσαν την απρόσκοπτον πνευματικήν ανάπτυξιν των πιστών.
Φαίνεται όμως ότι δεν εδημιουργήθη και χάσμα μεταξύ των δύο τούτων ομάδων, καθ' όσον και αυτός ο Ιωάννης Μποσδογιάννης παρουσιάζετο κατά την εποχήν εκείνην προσκλίνων προς τας απόψεις του Δηβίν, ως προκύπτει τόσον εκ δημοσιευμάτων του όσο και εκ βιβλίων τα οποία έγραψε ο Δηβίν Αγγλιστί και μετέφρασεν ο Ιωάννης Μποσδογιάννης εις την Ελληνικήν.
Ως ανωτέρω προελέχθη ο Μποσδογιάννης εκήρυττεν εν τη αποθήκη των Αγίων Γραφών ο δε Στεργιογλίδης εις την οικίαν του ευρισκομένην εις την συνοικίαν Στουλιανά ήδη οδόν Όθωνος.
Κατά την αυτήν περίοδον και εν έτει 1901 αφίχθη εις Χανιά η εκ Μικράς Ασίας καταγομένη Δεινομάχη Παναγιωτίδου ήτις εργαζομένη το έργον του Κυρίου κατ' ίδιον σύστημα δεν ανεμίχθη με την υπάρχουσαν Εκκλησίαν, αλλά ήρχισε διδάσκουσα κατ' οίκους την Αγγλικήν γλώσσαν ομολογούσα συγχρόνως και τον Χριστόν. Θέλουσα να επεκτείνη την δράσιν της μετέβη εις το ορεινόν χωρίον Κάμποι με την πρόθεσιν να ιδρύση εκεί Σχολείον, αλλά κατηγορηθείσα ταχέως ως δήθεν προσηλυτίζουσα ηναγκάσθη ν' απομακρυνθή εκ του χωρίου έπειτα από πολύν αναβρασμόν των κατοίκων. Εξ αιτίας της δράσεώς της ταύτης και της εν Χανίοις διδασκαλίας της εισήχθη εις δίκην και κατεδικάσθη εις φυλάκισιν ενός μηνός κατ' αρχάς την οποίαν και εξέτησεν εντός του Δημοτικού Νοσοκομείου και βραδύτερον πέντε και πάλιν ημερών. Αποτυχούσα εις την δράσιν της η Παναγιωτίδου απεμακρύνθη των Χανίων κατά το 1906, επανήλθεν όμως και πάλιν μετ' ολίγον χρόνον.
Καρπός όμως του έργου της Δεινομάχης Παναγιωτίδου κατά την πρώτην αυτήν περίοδον υπήρξεν ο Γεώργιος Καρβουνάκης όστις καταγόμενος εκ Κάμπων επροστάτευσεν αυτήν από των επιθέσεων των συγχωρίων του και εβοήθησεν εν πολλοίς εις τας περιστάσεις της.
Η επιστροφή του Γεωργίου Καρβουνάκη εις τον Χριστόν έλαβε χώραν μεταξύ των ετών 1903-1904. Επηκολούθησε δε ταύτην περιπετειώδης ζωή δοκιμασιών και διωγμών μέχρις ότου ούτος κατέληξεν από του 1928 και εξής να αποβή πολύτιμον πνευματικόν κεφάλαιον και στύλος της εν Χανίοις Εκκλησίας ως κατωτέρω μνημονεύεται. Κατά την περίοδον ταύτην υπό των μελών της Εκκλησίας απεφασίσθη να αγορασθή οικόπεδον επί του οποίου εν ευθέτω χρόνω να ανεγερθή ευκτήριος οίκος της Εκκλησίας. Συνεκροτήθη προς τούτο Επιτροπή εκ των Ιωάννου Μποσδογιάννη, Λεων. Χρυσάκη, Γρηγορίου Λαγουδάκη και Νικολάου Μαραγκουδάκη οίτινες ηγόρασαν δια συνεισφορών και δωρεών οικόπεδόν τι επ' ονόματί των. Η ανέγερσις όμως της οικοδομής ανεβάλλετο ελλείψει χρημάτων και τοιουτοτρόπως βραδύτερον ο Ιωάννης Μποσδογιάννης, ασπασθείς τας αρχάς των χιλιαστών, επώλησε δι' ίδιον λογαριασμόν το εις αυτόν αναλογούν μέρος του οικοπέδου, οι δε λοιποί συνιδιοκτήται παρεχώρησαν βραδύτερον τα μερίδιά των δια πληρεξουσίου εις την ως σωματείον αναγνωρισθείσαν Ευαγγελικήν Εκκλησίαν και τοιουτοτρόπως επωλήθησαν ταύτα και το προϊόν αυτών εχρησιμοποιήθη δια την αγοράν ετέρου οικοπέδου εφ' ού τελικώς ανηγέρθη ο ευκτήριος οίκος της Ευαγγελικής Εκκλησίας, οίος σώζεται μέχρι σήμερον και περί ού γίνεται λόγος κατωτέρω.
Εκ των άνω αναφερομένων βιβλιοπωλών ο Γρηγ. Λαγουδάκης εφοίτα εις τα κηρύγματα του Ιωάν. Μποσδογιάννη οπότε και περί το έτος 1906 αντελήφθη ούτος ότι ο Μποσδογιάννης εξέκλινε της ορθής διδασκαλίας. Δεν εβράδυνε δε να αποκαλυφθή ότι ούτος είχεν εν τω μεταξύ ασπασθή τας διδασκαλίας του Ρώσσελ το σύγγραμμα του οποίου "Χαραυγή της Χιλιετηρίδος" μετέφρασεν εις την Ελληνικήν εκ του Αγγλικού. Την αυτήν διαπίστωσιν έκαμαν περίπου ταυτοχρόνως και δύο χριστιαναί γυναίκες, η Δεινομάχη Παναγιωτίδου, ήτις είχεν επιστρέψει εν τω μεταξύ εις Χανιά και η Αγγλίς την καταγωγήν Γουίλσον. Αι δύο αύται γυναίκες είχον ήδη αρχίσει συνάθροισιν εις την συνοικίαν Στουλιανά εις ήν και εκήρυττον.
Την εν λόγω συνάθροισιν ευρήκεν υφισταμένην ο Γεώργιος Καρβουνάκης ότε το έτος 1907 επέστρεψεν εξ Αγγλίας το πρώτον όπου είχε μεταβή φεύγων τους εν Χανίοις διώκτας του.
Συνεπεία των νέων αρχών τας οποίας ησπάσθη ο Μποσδογιάννης, οι πλείστοι των Ευαγγελικών Χριστιανών απεμακρύνθησαν εκ της συναθροίσεώς του εκτός μιας ή δύο οικογενειών αι οποίαι έμειναν μετ' αυτού, μετ' ολίγον δε διελύθη οριστικώς η υπ' αυτόν συνάθροισις, απελύθη δε ούτος και εκ της υπηρεσίας του ως αποθηκάριος των Αγίων Γραφών.
Ο σάλος εκ της τοιαύτης μεταστροφής του Μποσδογιάννη υπήρξε μέγας και δυσανάλογος προς την πνευματικήν αντοχήν της Εκκλησίας, εις τρόπον ώστε πολλοί να σκανδαλισθώσι, επί μακρόν δε να υποφέρη η Εκκλησία από τας δημιουργηθείσας έριδας εκ των εκάστοτε επεμβάσεων των χιλιαστών αποπειρωμένων να εισάγουν τας διδασκαλίας των μεταξύ των μελών της Εκκλησίας. Ο σάλος ούτος εν τη Εκκλησία εκόπασεν οριστικώς περί το έτος 1930 οπότε απεβίωσεν ο αρχηγός της κινήσεως Ιωάν. Μποσδογιάννης, οι δε ελάχιστοι και εις τα χωρία διεσκορπισμένοι χιλιασταί δεν ηδυνήθησαν να επιτύχωσιν να δράσωσιν το παράπαν εις τους κόλπους της Εκκλησίας.
Εν τω μεταξύ εξηκολούθει υφισταμένη η συνάθροισις εις την συνοικίαν Στουλιανών υπό την οδηγίαν των δύο προαναφερθεισών γυναικών, εις την οποίαν και κατέφυγαν οι απομακρυθέντες εκ της συναθροίσεως του Μποσδογιάννη. Η εν λόγω συνάθροισις ενεπνέετο μάλλον από τας διατυπωθείσας υπό του Ερρίκου Δηβίν αρχάς, χωρίς εν πάση περιπτώσει να αποκλείωνται της Τραπέζης του Κυρίου και της αδελφικής κοινωνίας και όλοι οι λοιποί Ευαγγελικοί Χριστιανοί οίτινες επεσκέπτοντο τα Χανιά και προήρχοντο εξ άλλων Ευαγγελικών Εκκλησιών.
Κατά το έτος 1908 επεσκέφθη την Εκκλησίαν ο εν Πάτραις ιεροκήρυξ Θεόφ. Ζαφειρόπουλος όστις και παρέμεινεν επί τι διάστημα κηρύττων εις διάφορα μέρη. Περιερχόμενος επεσκέφθη τον εν τω χωρίο Κολυμβάρι διαμένοντα αδελφόν Άγγελον Αγγελάκην και εκεί ενθαρρυνθείς ωμίλησεν εις τι καφενείον του χωρίου. Κατά την ώραν της ομιλίας συνέπεσεν να διέρχηται εκείθεν καλόγηρός τις της εγγύς κειμένης Μονής Γωνιάς και πληροφορηθείς περί τίνος πρόκειται επλησίασε και με το μαστίγιόν του εκτύπησε τον Ζαφειρόπουλον επανειλημμένως εις διάφορα μέρη του σώματος και εις την κεφαλήν προξενήσας εις αυτόν σοβαρά τραύματα. Ο Ζαφειρόπουλος τότε ηναγκάσθη αιμόφυρτος να επιστρέψη εις τα Χανιά δια να τύχη ιατρικής περιθάλψεως, προσευχόμενος υπέρ του διώκτου του. Δεν παρήλθεν όμως πολύς χρόνος και ο καλόγηρος κατέπεσε βαρύτατα ασθενής και απεβίωσεν με οικτρόν θάνατον. Ο Ζαφειρόπουλος επανελθών εις Χανιά κατέλυσεν εις την οικίαν των δύο γυναικών Παναγιωτίδου και Γουίλσον όπου του παρεσχέθησαν αι ιατρικαί φροντίδες. Την νύκτα εκείνην ακριβώς απεβίωσεν είς Γάλλος στρατιώτης εκ των στρατευμάτων της κατοχής όστις τυγχάνων Ευαγγελικός είχεν αφίσει εντολήν να ταφή κατά το Ευαγγελικόν δόγμα. Οι αξιωματικοί του ως εκ τούτου έστειλαν ζητούντες εκ της συναθροίσεως όπως αναλάβη αύτη την κηδείαν, οπότε ηναγκάσθη ο Ζαφειρόπουλος, παρά την οικτράν κατάστασίν του, να τελέση την κηδείαν ταύτην κατά την ακόλουθον ημέραν. Ήτο πολύ συγκινητική η παρουσία του Ζαφειροπούλου με τους επιδέσμους εις την κεφαλήν του, προηγουμένου της κηδείας η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, εγένετο εν πάση επισημότητι με στρατιωτικήν παράταξιν και με συνοδείαν της στρατιωτικής μουσικής. Το γεγονός τούτο προεκάλεσε θερμόν ενδιαφέρον των τοπικών και των Γαλλικών στρατιωτικών αρχών υπέρ του Ζαφειροπούλου εις τον οποίον και παρεσχέθησαν εξαιρετικαί τιμαί και περιποιήσεις.
Η υπό την οδηγίαν των ανωτέρω μνημονευομένων γυναικών συνάθροισις παρετάθη μέχρι του 1908 οπότε απεχώρησεν οριστικώς η Παναγιωτίδου μεταβάσα εις Αγγλίαν, ταύτην δε ηκολούθησεν και η αναχώρησις της Γουίλσον εν έτει 1910.

*  Γεωργίου Παιδάκη,
«Ιστορία της Ελευθέρας Ευαγγελικής Εκκλησίας Χανίων
από της Συστάσεώς της μέχρι του έτους 1946»,
Αστήρ Μάρτιος 1999.

Πηγή: Ιωάννη Μποσδογιάννη [Ι. Κ. Μ.], Έν Μέγα Πώς,
Εν Χανίοις: Τυπογραφείον "Εφεδρικού Αγώνος", 1930, σσ. 43-45.

*

 

*

Πρωτοχριστιανικός χιλιετισμός / Early Christian millenarianism

Bernard McGinn,
"Forms of Catholic Millenarianism: A brief overview"
[Μορφές καθολικού χιλιετισμού: Σύντομη επισκόπηση],

in Karl A. Kottman (ed.),
Millenarianism and Messianism in Early Modern European Culture:
Volume 2, Catholic Millenarianism: From Savonarola to the Abbé Grégoire,
Kluwer Academic Publishers, 2001,
p./σ. 2.

Ο χιλιετισμός του Παπία / The millennialism of Papias

Καὶ ἄλλα δὲ ὁ [Παπίας] ὡς ἐκ παραδόσεως ἀγράφου εἰς αὐτὸν ἥκοντα παρατέθειται ξένας τέ τινας παραβολὰς τοῦ σωτῆρος καὶ διδασκαλίας αὐτοῦ καί τινα ἄλλα μυθικώτερα· ἐν οἷς καὶ χιλιάδα τινά φησιν ἐτῶν ἔσεσθαι μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν͵ σωματικῶς τῆς Χριστοῦ βασιλείας ἐπὶ ταυτησὶ τῆς γῆς ὑποστησομένης· ἃ καὶ ἡγοῦμαι τὰς ἀποστολικὰς παρεκδεξάμενον διηγήσεις ὑπολαβεῖν͵ τὰ ἐν ὑποδείγμασι πρὸς αὐτῶν μυστικῶς εἰρημένα μὴ συνεορακότα. σφόδρα γάρ τοι σμικρὸς ὢν τὸν νοῦν͵ ὡς ἂν ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων τεκμηράμενον εἰπεῖν͵ φαίνεται͵ πλὴν καὶ τοῖς μετ΄ αὐτὸν πλείστοις ὅσοις τῶν ἐκκλησιαστικῶν τῆς ὁμοίας αὐτῷ δόξης παραίτιος γέγονεν τὴν ἀρχαιότητα τἀνδρὸς προβεβλημένοις͵ ὥσπερ οὖν Εἰρηναίῳ καὶ εἴ τις ἄλλος τὰ ὅμοια φρονῶν ἀναπέφηνεν.

The same writer [Papias] adduces other accounts, as though they came to him from unwritten tradition, and some strange parables and teachings of the Saviour, and some other more mythical accounts. Among them he says that there will be a millennium after the resurrection of the dead, when the kingdom of Christ will be set up in material form on this earth. I suppose that he got these notions by a perverse reading of the apostolic accounts, not realizing that they had spoken mystically and symbolically. For he was a man of very little intelligence, as is clear from his books. But he is responsible for the fact that so many Christian writers after him held the same opinion, relying on his antiquity, for instance Irenaeus and whoever else appears to have held the same views.

[Engl. transl. K. Lake (LOEB) pp. 295, 297.]

The same writer [Papias] gives also other accounts which he says came to him through unwritten tradition, certain strange parables and teachings of the Saviour, and some other more mythical things. To these belong his statement that there will be a period of some thousand years after the resurrection of the dead, and that the kingdom of Christ will be set up in material form on this very earth. I suppose he got these ideas through a misunderstanding of the apostolic accounts, not perceiving that the things said by them were spoken mystically in figures. For he appears to have been of very limited understanding, as one can see from his discourses. But it was due to him that so many of the Church Fathers after him adopted a like opinion, urging in their own support the antiquity of the man; as for instance Irenæus and any one else that may have proclaimed similar views.

[Engl. transl. Schaff (NPNF2-01) p. 172.]


Ευσέβιος / Eusebius,
Εκκλησιαστική ιστορία / Church history 3:38/39.

Πρωτοχριστιανικός χιλιετισμός: Μια ιουδαϊκή αποκαλυπτική χίμαιρα ή μια χριστιανική βιβλική εξήγηση; /Early Christian millennialism: A Judaic apocalyptic chimera or a Christian Biblical exegesis?

Είναι βέβαιο ότι ο πρωτοχριστιανικός χιλιετισμός φτάνει πολύ πίσω στο παρελθόν. Ο αρχαιότερος γνωστός χριστιανός μάρτυρας, ο Παπίας, ο οποίος έγραψε στις αρχές του δεύτερου αιώνα, παραθέτει ένα λόγιο που αποδίδεται στον Ιησού το οποίο εφαρμόζει τον αριθμό 10.000 στην έννοια της αφθονίας. Η αναφορά του Παπία μοιάζει επίσης με ένα απόσπασμα στη συριακή έκδοση του Βαρούχ 29:5, ενός αποκαλυπτικού συγγράμματος. Τόσο η ιουδαϊκή όσο και η χριστιανική παράδοση θεωρούσαν τον αριθμό 1.000 ως έμμεση αναφορά στην χιλιετή διακυβέρνηση του Μεσσία κατά τα έσχατα, με μόνη διαφορά ότι οι χριστιανοί έτειναν να ταυτίζουν αυτό τον Μεσσία με τον Ιησού τον Ναζωραίο που θα επιστρέψει ως Χριστός. Η Επιστολή του Βαρνάβα 15:1-9 συνδέει την ιστορία της δημιουργίας με την ιστορία του τέλους. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε έξι μέρες και θα τον φέρει σε τέλος σε μια περίοδο 6.000 ετών, διότι μία μέρα είναι για τον Κύριο όπως τα 1.000 έτη (Ψαλ 90:4· Βαρν 15:4). Ο Θεός αναπαύθηκε κατά την έβδομη μέρα. Αυτή θα είναι τα χίλια έτη της διακυβέρνησης του Χριστού, ένας καιρός ευδαιμονίας.

Η Επιστολή του Βαρνάβα χρονολογείται γύρω στο 130. Αποστασιοποιείται από τον ιουδαϊσμό ενώ ταυτόχρονα είναι έντονα επηρεασμένη από αυτόν. Μεταγενέστεροι συγγραφείς ταύτισαν την χιλιετή ελπίδα ως χαρακτηριστικό της ιουδαϊκής πίστης και υποστήριξαν μέσω πολεμικής ότι πίσω από αυτή βρίσκεται μια ιουδαϊκή ελπίδα για επίγειες απολαύσεις. Σε αυτό το πρώιμο στάδιο ακόμη αναγνωριζόταν ότι η χιλιετής ελπίδα υποκινούνταν λιγότερο από την επιθυμία για επίγειες απολαύσεις και περισσότερο από την επιθυμία να αποδεχτεί τα ζητήματα που έθετε η ελπίδα για ένα γεγονός που αναμένεται να συμβεί εντός της ιστορίας, αλλά με τέτοιο τρόπο που δεν θα υπόκειται στα απρόοπτα της ιστορίας, όπως η θνητότητα, η αρρώστια και η ηθική διαφθορά. Είναι πιθανό ότι οι μεταγενέστερες πολεμικές ενάντια στις υλιστικές ελπίδες του πρώιμου χιλιετισμού, είτε αυτός ο ακραίος υλισμός ήταν δηλωμένος είτε όχι, υποκινούνταν μάλλον από την απόπειρα να αποκτήσουν τον έλεγχο πάνω στο αποκαλυπτικό φιλολογικό είδος, να το αδειάσουν από το επικίνδυνο ιστορικό και πολιτικό περιεχόμενό του και να το ενσωματώσουν σε μια εσχατολογία που εστίαζε στην μετά θάνατον ζωή.

Ανεξάρτητα από τις θέσεις των μεταγενέστερων πολεμικών, στα πιο εξεζητημένα και βαθυστόχαστα πρωτοχριστιανικά χιλιετιστικά συγγράμματα η περιγραφή της επίγειας ευδαιμονίας σε συνδυασμό με την χιλιετή διακυβέρνηση δεν υποκινούνταν από κάποια διεστραμμένη επιθυμία να περιγράψουν επίγειες απολαύσεις αλλά από την εξηγητική ανακάλυψη ότι η χιλιετής περίοδος θα είναι κατά βάση η επιστροφή στον παράδεισο όπως περιγράφεται στην Γένεση κεφ. 1. Αυτή την άποψη την βρίσκουμε ήδη στον Ιουστίνο τον Μάρτυρα (περ. 150) και στον Ειρηναίο (περ. 180).



To be sure, early Christian millennialism goes back a long way. The oldest known Christian witness, Papias, writing in the early second century, quotes a saying attributed to Jesus which applies the number 10,000 to the notion of plenty. Irenaeus, who quotes Papias, sees in him a witness to the authenticity of the millennial hope. The Papias reference also bears resemblance to a passage in the Syriac version of Baruch 29:5, a Jewish apocalyptic writing. Both Jewish and Christian traditions saw the number 1,000 as an allusion to a millennial rule of the Messiah at the end of time, the only difference being that the Christians tended to identify this Messiah with Jesus of Nazareth returning as Christ. The Epistle of Barnabas 15.1-9 links the creation story with the story of the end. God created the world in six days and will bring it to an end in the course of 6,000 years, for one day is with the Lord as 1,000 years (Ps. 90:4; Barn. 15.4). God rested on the seventh day. This will be the 1,000 years of Christ's rule, a time of bliss.

The Epistle of Barnabas dates from around 130. It distances itself from Judaism while at the same time being strongly influenced by it. Later writers identified the millennial hope as a characteristic of Jewish faith and argued polemically that behind it lies a Jewish hope for earthly pleasures. In this early stage there was still a recognition that the millennial hope is less motivated by a desire for earthly pleasures than by a desire to come to terms with the questions posed by a hope for an event that is expected to take place within history, but in such a way that it is not subject to the contingencies of history, such as mortality, illness, and moral corruption. It is likely that later polemics against the materialist hopes of early millennialism, whether such crass materialism was actually ever professed or not, were rather motivated by the attempt to gain control over the apocalyptic genre, empty it of its dangerous historical and political content, and integrate it into an eschatology that largely focused on an afterlife.

Whatever later polemics suggested, in the most sophisticated and reflective early Christian millennialist writings the description of earthly bliss in connection with the millennial rule was not motivated by a perverse desire to describe earthly pleasures but by the exegetical discovery that the millennial period was basically a return to paradise as described in Genesis 1. We find this already in Justin Martyr (ca. 150) and in Irenaeus (ca. 180).

* Josef Lössl,
"“Apocalypse? No.”—The Power of Millennialism and its Transformation in Late Antique Christianity"
[«“Αποκάλυψη; Όχι”.—Η Δύναμη του Χιλιετισμού και η Μεταμόρφωσή του στον Χριστιανισμό της Ύστερης Αρχαιότητας»],
in
A. Cain & N. Lenski (eds),
The power of religion in Late Antiquity
[Η δύναμη της θρησκείας στην Ύστερη Αρχαιότητα],
Ashgate, 2009, p./σ. 33.

Χρ. Βούλγαρης: Η χιλιετής Βασιλεία του Χριστού /Chr. Voulgaris: The thousand year Reign of Christ

* Χρήστος Βούλγαρης,
Εισαγωγή εις την Καινήν Διαθήκην *,
Εν Αθήναις, 2003,
τόμ. 2, σσ. 1070-1073.

Britannica on the forms of eschatology: Messianism, apocalypticism & millennialism/H Britannica για τις μορφές εσχατολογίας: Μεσσιανισμός, αποκαλυπτικισμός & χιλιετισμός

The forms of eschatology

Historical eschatology appears in one of three distinct forms— messianism, millennialism, or apocalypticism. Messianic hopes are directed toward a single redemptive figure who, it is believed, will lead the people of God, now suffering and oppressed, into a better historical future. Messianism sometimes promotes visions of the vengeance and justice that befall tyrannical political and religious leaders. In these instances, local historical expectations shape the belief in the fulfillment of history before its end. Apocalypticism, on the other hand, promises a sudden, cataclysmic intervention by God on the side of a faithful minority. According to this view, "this world," unable to bear the "justice of God," will be destroyed and replaced by a new world founded on God’s righteousness. Millenarian, or chiliastic, hope is directed toward the 1,000-year earthly kingdom of peace, fellowship, and prosperity over which Christ and his saints will reign following the destruction of the forces of evil and before the final end of history.

Messianism

The term messiah, or mashiah (Hebrew: "anointed"), has been applied to a variety of “redeemers,” and many movements with an eschatological or utopian-revolutionary message have been termed messianic. Although messianic movements have occurred throughout the world, they seem to be especially characteristic of the Jewish and Christian traditions. Therefore, many of the terms used to describe messianic phenomena are derived from the Bible and from Judeo-Christian beliefs—prophetic, millenarian, and chiliastic movements. Moreover, the scientific study of messianic beliefs and movements—originating in the Western theological and academic tradition—initially concerned phenomena that occurred mainly in Christian history or in cultures exposed to Western colonial and missionary influences. Because the Western origins of messianic terms and concepts give discussions of messianism an almost unavoidable Judeo-Christian slant, sociologists and anthropologists prefer more neutral terminology—nativistic, renewal, or revitalization movements and crisis cults. Many of these terms, however, fail to convey the essential features of the phenomena. Thus, recent scholarship has preferred the term millennial (used by Church Fathers and anthropologists alike) to describe movements of collective redemption.

Apocalypticism

Apocalypticism refers to Western eschatological views and movements that focus on cryptic revelations about a sudden, dramatic, and cataclysmic intervention by God in history, the judgment of all men, and the rule of the elect with God in a renewed heaven and earth. The archetypal apocalyptic work in the Judeo-Christian tradition, The Book of Daniel, is the only apocalyptic book to be admitted to the canon of the Hebrew Bible, just as the Revelation to John is the only apocalypse included in the canon of the New Testament. There are many noncanonical apocalyptic works from both Jewish and Christian authors, including the three Books of Enoch, the Second Book of Esdras, the Ascension of Isaiah, and the Apocalypse of Peter. Nonetheless, all the apocalyptic works written during the first efflorescence of millennialism, including the Revelation to John, owe much of their shape and style to Daniel.

Millennialism

Millennialism (from the Latin word for “1,000 years”) is the branch of eschatology concerned with the earthly prospects of the human community, rather than the worldly and eternal prospects of the individual. Millennialism focuses on collective, public salvation and asserts that humanity will endure the great cataclysms of the coming Endtime before fulfilling the age-old dream of dwelling in an earthly paradise. The term is derived from a passage in the Revelation to John (Revelation 20) that describes a vision of Satan bound and thrown into a bottomless pit and of Christian martyrs raised from the dead to reign with Christ for a 1,000-year period, the millennium.

Millennialism has had broad appeal throughout history. The original Jewish and Christian millennial treatises of the Hellenistic Age (c. 300 bc to c. ad 300), particularly the books of Daniel and Revelation, provided the building blocks from which the successive millennial structures were erected (as they had done for apocalypticism). In constant repetition the motifs, leading characters, symbols, and chronologies of these works have arisen in the teaching of some prophet of the end of the world, each time taking on new significance from associations with contemporaneous events. Jesus, according to some scholars, was a millennialist who announced the imminent arrival of the earthly kingdom of God. Millennialism also remains active in a number of modern Protestant groups, including the Adventists, the Jehovah’s Witnesses, and certain Evangelical and fundamentalist Christian denominations. Anthropologists, historians, and sociologists also have found millennialist currents in non-Western cultures.

* "eschatology." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.
Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 14 Mar. 2012.
<http://www.britannica.com/EBchecked/topic/192308/eschatology>.

Lactantius on the Day of Judgement & the coming Golden Age of the humanity /Ο Λακτάντιος περί της Ημέρας της Κρίσης & της ερχόμενης Χρυσής Εποχής της ανθρωπότητας

*

Judgement and the golden age

24.1 Now for the remainder. The son of God most high and most great will come to judge the living and the dead, as the Sibyl testifies when she says: ‘There will be confusion of men all over earth at the time when the almighty comes in person to his tribunal to judge the souls of the living and the dead and to judge the whole world.’ 2 When he has destroyed injustice and made his supreme judgment and restored to life the just who were so from the start, he will spend a thousand years with men and will rule them with great justice. This is proclaimed by another Sibyl prophesying in a frenzy: ‘Hear me, o mortals: the everlasting king is reigning.’ 3 At that time, those alive in the flesh will not die but will produce children without number during those thousand years, and their offspring will be holy and precious to God; those raised from the underworld will be in charge of the living like judges. 4 Other people will not be wiped out altogether; some will be left for God’s victory, so that the just may triumph over them and put them into perpetual servitude. 5 At the same time even the prince of demons, who is the fabricator of all evils, will be put in chains and kept under guard for the thousand years of heaven’s control, when justice will reign on earth, in case he tries to start any evil against God’s people. 6 After God’s coming the just will gather from all over the world, and after his judgment the holy city will be set up at the centre of earth, and God himself will dwell in it with the just in control. This city is what the Sibyl points to when she says: ‘This is the city that god desired, and he has made it brighter than the stars and sun and moon.’ 7 Then the darkness that clouds the earth and blocks out the sky will be removed from earth, and the moon will take on the sun’s brightness and not be reduced thereafter, and the sun will become seven times brighter than it now is. The earth will disclose its fertility and breed rich fruit of its own accord, the rocks of the hills will ooze with honey, and the rivers will swell with milk; the world itself will rejoice and all nature will be glad at being plucked into freedom from the dominion of evil, impiety, wickedness and error. 8 Wild beasts will not feed on blood in this period, nor birds on prey; everything will instead be peaceful and quiet. Lions and calves will stand together at the stall, wolf will not seize lamb, dog will not hunt, hawk and eagle will do no harm, and children will play with snakes.

9 This will be the time for all those things to happen that the poets claimed for the golden age when Saturn was king. The mistake about them arises from the fact that prophets foretelling the future keep putting plenty forward like that, delivering it as if it has taken place. Visions were put before their eyes by the divine spirit, and they saw things in their sight as if in process and completion. 10 Their words of prophecy were slowly spread by rumour, but those outside God’s mystery did not know their scope; they thought it was all stuff over and done with long before, because it simply could not take place in the reign of a man.

11 When wrong religions have been destroyed, however, and crime has been suppressed, and the earth is subject to God, ‘Merchants will leave the sea, ship’s timbers will not haggle for bargains; all things will grow everywhere on earth. The soil will suffer no ploughshares, the vine no knife; the sturdy ploughman too will release his oxen from the yoke’ [Verg. Ecl. 4.38–41]. Then too, ‘The field will slowly turn yellow with soft awns, and the grape will hang reddening amid uncut brambles, and tough oaks will drip the dewy honey’ [28–30]. ‘Wool will not learn to copy different colours: the ram at pasture will vary his fleece himself, sometimes to a soft pink hue, sometimes to yellow ochre, and red dye will dress the feeding lambs of its own accord’ [42–45]. ‘Nanny goats will bring their milk-distended udders home themselves, and herds will have no fear of great lions’ [21–22].

12 Vergil follows the Sibyl of Cumae in saying this. The Sibyl of Erythrae puts it thus: ‘Wolves and lambs will eat grass on the hills together, and leopards will feed with kids; bears will graze among calves and all cattle, the carnivorous lion will eat bran at the manger, and snakes will bed down with infants.’ 13 Elsewhere, on the fertility of nature: ‘Then god will give men great joy, for earth and trees and the countless offspring of earth will give men the true fruit of wine, sweet honey, white milk and grain, and that is for mortals the most beautiful of all things.’ 14 Again in like fashion: ‘The holy earth, abode of the pious alone, will produce all these things; a stream will flow from a rock dripping honey, and milk too from an immortal spring for all just men.’ 15 People will thus live lives of great peace and plenty, and will reign side by side with God; kings of nations will come from the ends of the earth with offerings and gifts to honour and adore the great king, and his name will be known and revered by all people under heaven and by all kings with dominion on earth.

No more than two hundred years remain

25.1 This is what the prophets said would happen. I have not thought it necessary to set out what they say in evidence because it would go on for ever; my book could not manage so much material when so many people are saying the same things in the same spirit, and I would not want to bore my readers by piling up stuff gathered from all of them; besides, what I would be saying would simply be confirmation drawn from the writings of others, not my own words, and I would be pointing out that the truth is kept recorded not just with us but also with those very people who keep persecuting us – though it is a truth which they refuse to acknowledge. 2 Anyone wanting to know this more precisely should go to the fountainhead itself: they will discover more wonderful things than I have managed to get into these books of mine.

3 Someone may now ask when these things will happen which we have spoken of. I have already pointed out above that the change should occur at the end of six thousand years, and that the supreme day of final conclusion is already approaching. 4 We can learn from the signs which the prophets have predicted: they have told us the signs by which we should expect the consummation of all time daily and also fear it. 5 The timing of it is set forth by those who have written upon timing; they have searched in holy literature and in various histories for the number of years gone by since the beginning of the world. They differ; their numbers vary somewhat; nevertheless, the universal expectation appears to be for a maximum of two hundred years more. 6 The circumstances themselves make it clear that the slide into ruin will come soon, except that no part of it seems fit to fear as long as Rome is intact. 7 But when the chief city of the world does fall, and the rush starts that the Sibyls predict, then the end will be there without doubt for deeds of men and for the whole world. 8 Rome is the city which has kept everything going so far, and we must pray to God in heaven with due adoration – if, that is, his statutes and decisions can be deferred – that the awful tyrant does not come sooner than we think, that loathsome tyrant with his great task to achieve and the famous light to put out, at whose death the world itself will collapse.

Η Κρίση και η χρυσή εποχή

24.1 Τώρα όσον αφορά τα υπόλοιπα. Ο γιος του Θεού του ύψιστου και του μέγιστου θα έρθει για να κρίνει τους ζωντανούς και τους νεκρούς, όπως πιστοποιεί η Σίβυλλα όταν λέει: "Θα υπάρξει σύγχυση στους ανθρώπους σε όλη τη γη τον καιρό που ο παντοδύναμος θα έρθει προσωπικά στη δικαστική έδρα για να κρίνει τις ψυχές των ζωντανών και των νεκρών και για να κρίνει όλο τον κόσμο". 2 Όταν θα έχει καταστρέψει την αδικία και θα έχει  επιτελέσει την υπέρτατη κρίση του και θα έχει επαναφέρει στη ζωή τους δίκαιους που ήταν τέτοιοι εξ αρχής, θα δαπανήσει χίλια χρόνια μαζί με τους ανθρώπους και θα τους κυβερνήσει με μεγάλη δικαιοσύνη. Αυτό διακηρύττεται από μια άλλη Σίβυλλα σε έκσταση: "Ακούστε με, ω θνητοί: Ο αιώνιος βασιλιάς κυβερνάει". 3 Εκείνο τον καιρό, όσοι θα είναι ζωντανοί στη σάρκα δεν θα πεθαίνουν αλλά θα τεκνοποιούν αναρίθηματα παιδιά στη διάρκεια εκείνων των χιλίων ετών, και οι απόγονοί τους θα είναι άγιοι και πολύτιμοι για τον Θεό· όσοι εγέρθηκαν από τον άδη θα είναι υπεύθυνοι στους ζωντανούς σαν κριτές. 4 Κάποιοι άνθρωποι θα διαφύγουν από τον αφανισμό· θα παραμείνουν κάποιοι ζωντανοί για χάρη της νίκης του Θεού, έτσι ώστε οι δίκαιοι θα θριαμβεύσουν πάνω τους και θα τους θέσουν στην υπηρεσία τους αιώνια. 5 Εκείνον επίσης τον καιρό ακόμη και ο άρχοντας των δαιμονίων, που είναι η αιτία όλων των κακών, θα δεθεί με αλυσίδες και θα φυλακιστεί για τα χίλια χρόνια που θα υπάρχει ο ουράνιος έλεγχος, τότε που η δικαιοσύνη θα κυβερνάει πάνω στη γη, σε περίπτωση που θα προσπαθήσει να ξεκινήσει κάτι κακό εναντίον του λαού του Θεού. 6 Μετά την έλευση του Θεού οι δίκαιοι θα συγκεντρωθούν από όλο τον κόσμο, και μετά την κρίση του η άγια πόλη θα θεμελιωθεί στο κέντρο της γης, και ο ίδιος ο Θεός θα κατοικεί σε αυτήν έχοντας τον έλεγχο των δικαίων. Αυτή την πόλη υποδεικνύει η Σίβυλλα όταν λέει: "Αυτή είναι η πόλη που είναι επιθυμητή από τον Θεό, και την οποία έκανε λαμπρότερη από τα άστρα, τον ήλιο και το φεγγάρι". 7 Κατόπιν το σκοτάδι που σκεπάζει τη γη και δεν αφήνει να φανεί ο ουρανός θα απομακρυνθεί από τη γη, και το φεγγάρι θα αποκτήσει τη λαμπρότητα του ήλιου και δεν θα χάσει τη λαμπρότητά του έκτοτε, και ο ήλιος θα γίνει εφτά φορές λαμπρότερος απ' ό,τι είναι τώρα. Η γη θα εκδηλώσει όλη την παραγωγικότητά της και θα καρποφορεί πλούσια  κατά την ποικιλία τους, από τους βράχους των λόφων θα ρέει μέλι, και τα ποτάμια θα φουσκώνουν από γάλα· ο κόσμος θα χαίρεται και όλη η φύση θα είναι χαρούμενη καθώς θα έχει φερθεί στην ελευθερία από την κυριαρχία του κακού, της ασέβειας, της πονηρίας και των σφαλμάτων. 8 Τα άγρια ζώα δεν θα τρέφονται με αίμα αυτή την περίοδο, ούτε τα πουλιά με θηράματα· αντίθετα, όλα θα είναι ειρηνικά και ήσυχα. Τα λιοντάρια και τα μοσχάρια θα ζουν μαζί στο παχνί, ο λύκος δεν θα αρπάζει το αρνί, ο σκύλος δεν θα κυνηγάει, το γεράκι και ο αετός δεν θα βλάπτουν, και τα παιδιά θα παίζουν με τα φίδια.

9 Αυτός θα είναι ο καιρός που θα συμβούν όλα αυτά τα πράγματα για τα οποία οι ποιητές δήλωσαν σχετικά με τη χρυσή εποχή όταν θα είναι βασιλιάς ο Σατούρνους [δηλ. ο Κρόνος]. Το λάθος από μέρους τους [ενν. των ποιητών] προκύπτει από το γεγονός ότι οι προφήτες που προέλεγαν το μέλλον εκφράζονταν για κάτι πολύ μεταγενέστερο, αναφερόμενοι σε αυτό σαν να είχε ήδη συμβεί. Τα οράματα δίνονταν ενώπιόν τους μέσω του θεϊκού πνεύματος, και έβλεπαν πράγματα μέσω της όρασής τους σαν να είχαν ήδη εφαρμοστεί και εκπληρωθεί. 10 Τα λόγια της προφητείας τους διαδίδονταν αργά μέσω φημών, αλλά όσοι ήταν έξω από το μυστήριο του Θεού δεν γνώριζαν τον σκοπό τους· νόμιζαν ότι όλα αυτά τα πράγματα ήταν περασμένα και ότι είχαν τελειώσει πριν από πολύ καιρό, επειδή απλά δεν θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο κατά τη βασιλεία κάποιου ανθρώπου.

11 Όταν οι λανθασμένες θρησκείες θα έχουν καταστραφεί, όμως, και το έγκλημα θα έχει κατασταλεί, και η γη θα είναι υποταγμένη στον Θεό, "Οι περιοδεύοντες έμποροι θα αφήσουν τη θάλασσα, η ξυλεία των πλοίων δεν θα παζαρεύεται για έκπτωση· τα πάντα θα φύονται παντού στη γη. Το χώμα δεν θα υποφέρει από τα υνία, το κλήμα από το μαχαίρι· ο δυνατός ζευγάς επίσης θα ελευθερώσει τα βόδια του από το ζυγό" [Βιργίλ. Εκλ. 4:38-41]. Τότε επίσης, "Ο αγρός θα γίνει σταδιακά κίτρινος από τους απαλούς αθέρες, και τα τσαμπιά των σταφυλιών θα κρέμονται για να κοκκινίσουν ανάμεσα στους ακλάδευτους βάτους, και οι σκληρές βελανιδιές θα στάζουν μέλι σαν τη δροσιά" [28-30]. "Το μαλλί δεν θα μαθαίνει να αντιγράφει τα διάφορα χρώματα: το κριάρι στο βοσκότοπο θα ποικίλει το μαλλί του από μόνο του, κάποιες φορές σε απαλή ροζ απόχρωση, κάποιες φορές σε κίτρινο της ώχρας, και η κόκκινη βαφή θα ντύνει τα αρνιά που τρέφονται το καθένα κατά το είδος του" [42-45]. Οι κατσίκες που παράγουν γάλα θα φέρνουν τους διογκωμένους από το γάλα μαστούς τους στο σπίτι από μόνες τους, και τα κοπάδια δεν θα φοβούνται τα μεγάλα λιοντάρια" [21-22]. [...]

* Λακτάντιος, Περί θείων θεσμών /
Lactantius, Divinarum Institutionum (Divine Institutes) 24:1-15, 25:1-8.
Transl.: Bowen & Garsney, Divine Institutes, 2004, Liverpool University Press.

Η Βασιλεία του Θεού: Βίαιη ανατροπή ή βαθμιαία χριστιανοποίηση του κόσμου; /The Kingdom of God: Violent overthrow or gradual Christianization of the world?

Στ. Ζουμπουλάκης (επιμ.),
Η μεσσιανική ιδέα και οι μεταμορφώσεις της.
Από την Παλαιά Διαθήκη ως τους πολιτικούς μεσσιανισμούς του 20ου αιώνα
(Συναντήσεις 1), εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, Αθήνα 2011.

Ο εισηγητής [Αντ. Πινακούλας] ξεκινάει αναφερόμενος στην ιδέα της Βασιλείας του Θεού. Κατά την άποψή του, αυτή εμφανίζεται συνήθως με δύο τρόπους:

«Είτε ως χιλιαστική προσδοκία βίαιης ανατροπής του αμαρτωλού κόσμου είτε ως πρόγραμμα βαθμιαίας χριστιανοποίησής του» (σελ. 129).

Πράγματι, θα συμφωνήσω ότι ο χριστιανικός χιλιασμός, στη γνήσια μορφή του, σημαίνει τη βίαιη ακύρωση και αντικατάσταση των ανθρώπινων κυβερνήσεων από την ουράνια κυβέρνηση. Ενώ στη δεύτερη περίπτωση θεωρείται ότι η ουράνια κυβέρνηση εκφράζεται μέσω των ανθρώπινων κυβερνήσεων. Εν προκειμένω, ο

«βυζαντινός μεσσιανισμός είναι η συνείδηση των κατοίκων του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους ότι η αυτοκρατορία ήταν η πραγμάτωση του χριστιανικού ιδεώδους από τη στιγμή που την κυβέρνησή της ανέλαβαν οι χριστιανοί» (σελ. 130).

Βέβαια, ένα καλό ερώτημα είναι πώς και γιατί έγινε η μετάβαση από τον χιλιασμό στον βυζαντινό μεσσιανισμό. Ο εισηγητής αναφέρει ότι την οδό προετοίμασαν Πατέρες όπως ο Μελίτων Σαρδέων και ο Ωριγένης. Τούτοι υποστήριξαν την κοινή μοίρα και τη σύγκλιση μεταξύ Αυτοκρατορίας και Εκκλησίας κατά τη βούληση του Θεού, έτσι ώστε να μπορεί να λεχθεί μάλιστα ότι οι διωγμοί δεν αποτέλεσαν παρά ατυχήματα λόγω άγνοιας της εξουσίας (σελ. 131, 134). Ο εισηγητής παρατηρεί ότι αυτή η αντίληψη

«κυοφορήθηκε για έναν αιώνα μετά τη διάψευση ενός επικείμενου τέλους της ιστορίας, που προσδιοριζόταν στην αρχή στα όρια μιας γενιάς» (σελ. 133).

Πράγματι, φαίνεται ότι η απογοήτευση για το ότι δεν εγκαθιδρύθηκε η χιλιετής βασιλεία του Θεού τόσο σύντομα όσο αναμενόταν άνοιξε τον δρόμο για την «επανερμηνεία» του μεσσιανισμού (Βλ. Ματθαίος 25:5· Λουκάς 20:11, 12). Ως αποτέλεσμα, με τον καιρό, παρά την αρχική «αρνητική θεώρηση του ρωμαϊκού κράτους», «χρωματίζεται όλο και πιο θετικά η θέση του ανάμεσα στον παρόντα χρόνο και σε εκείνον του Αντιχρίστου» (σελ. 141).

* earlychristiandoctrine,
«Από τον χιλιασμό στη βυζαντινή Βασιλεία του Θεού»,
29 Δεκεμβρίου 2011.

Millenarianism, messianism & the rise of the Enlightenment / Ο χιλιετισμός, ο μεσσιανισμός & η εμφάνιση του Διαφωτισμού

The development of great millenarian and messianic expectations and movements in the seventeenth century, the mixing of certain Jewish views with Christian ones, and the confrontation of the Christian story with that of Apollonius of Tyaneus, all, when put into the general sceptical discussions of the time, contributed to preparing the ground for Enlightenment religious scepticism.

Η ανάπτυξη μεγάλων χιλιετιστικών και μεσσιανικών προσδοκιών και κινημάτων τον δέκατο έβδομο αιώνα, η ανάμειξη ορισμένων ιουδαϊκών απόψεων με χριστιανικές και η αναμέτρηση της περί Χριστού ιστορίας με εκείνη του Απολλώνιου του Τυανέα, όλα αυτά, όταν τεθούν εντός των γενικών σκεπτικιστικών συζητήσεων εκείνης της εποχής, συνεισέφεραν στην προετοιμασία του εδάφους για το θρησκευτικό σκεπτικισμό του Διαφωτισμού.

* Richard Popkin,
"Jewish-Christian relations in the sixteenth and seventeenth centuries: The conception of the Messiah"  *

[«Ιουδαιοχριστιανικές σχέσεις τον δέκατο έκτο και δέκατο έβδομο αιώνα: Η ιδέα του Μεσσία»]

Jewish History, Vol./Τόμ. 6, Nos/Αρ. 1-2 (1992),
p./σ. 173 (163-177).
[English/Αγγλικά, PDF]

Protestantism & millenarianism / Προτεσταντισμός & χιλιετισμός

By the middle of the sixteenth century all three of the major Protestant confessions had condemned millenarianism, according to Hotson, the “Lutherans in the Augsburg Confession of 1530, the English in the Forty-Two Articles of Religion of 1552, and the Reformed in the Second Helvetic Confession of 1566 – and for the remainder of the century little dissent from this was raised by serious Protestant Theologians.” Specifically the Augsburg and the Second Helvetic Confessions rejected millenarianism as the revival of Jewish doctrines inconsistent with Protestant Christianity. Article 17 of the Augsburg Confessions condemns those “who are now spreading certain Jewish opinions, that before the resurrection of the dead the godly shall take possession of the kingdom of the world, he ungodly being everywhere suppressed.” Likewise chapter 11 of the Second Helvetic Confession rejected any “Jewish dreams that there will be a golden age on earth before the Day of Judgment, and that the pious, having subdued all their godless enemies, will possess all the kingdoms of the earth.” This was a common accusation levied against millenarians, since the doctrine of a future literal kingdom of Christ resembled the Messianic reign anticipated in Jewish Eschatology. Moreover the Early Church chiliasts were seen as the primary instigators of this Jewish infection.

* Jeffrey K. Jue,
Heaven Upon Earth: Joseph Mede (1586-1638) and the Legacy of Millenarianism
[Ο Ουρανός επί Γης: Ο Joseph Mede (1586-1638) και η Κληρονομιά του Χιλιετισμού]
(International Archives of the History of Ideas),
Springer, 2006,
p./σ. 126.

Related: / Σχετικά:

* Wikipedia: Joseph Mede

* Joseph Mede, Clavis apocalyptica (1649)

* Joseph Mede, A translation of Mede's Clavis apocalyptica (by R.B. Cooper)

[English/Aγγλικά, PDF]

A review of / Βιβλιοκριτική του Expecting Armageddon: Essential Readings in Failed Prophecy

«The studies included in Expecting Armageddon fail to recognize that the millennialists cited are not blinded by their adherence to a prophecy. It is quite ironic that a book about "perceptual incompetence" is burdened with the same problem it sees in its object of investigation. According to the experts writing here, the millennialists' discursive activities are the mere expression of their incapacity to grasp reality properly; these experts true topic is not Why can't scientists see the obvious? but rather Why can't they see the obvious like us, social scientists? Of course, the social scientists are not the bearers of one viewpoint among others, but have the right grasp of reality. Therefore, social scientists can evaluate all perceptual claims for their adequacy. The millennialists are the primitives and the social scientists, the guardian of rationality (van Fossen (p.l 75-190) addresses this critique to a large portion of the literature about sects but cannot relinquish his position as the ultimate judge about what counts as a prophetic failure or not). Expecting Armageddon depicts an intellectual landscape plagued by a rationalist bias. For a teacher, it could nonetheless be a useful book in a course on the epistemology and methodology of the social scientific study of religion. It provides vivid illustrations of some of the pitfalls one has to circumvent when analyzing religious beliefs.»


«Οι μελέτες που περιέχονται στο Expecting Armageddon [Προσδοκώντας τον Αρμαγεδδώνα] αποτυγχάνουν να αναγνωρίσουν ότι οι χιλιετιστές στους οποίους αναφέρονται δεν είναι τυφλωμένοι από την προσκόλλησή τους σε μια προφητεία. Είναι αρκετά ειρωνικό το γεγονός ότι ένα βιβλίο σχετικά με την "αδυναμία αντίληψης" είναι επιβαρυμένο με το ίδιο πρόβλημα που θεωρεί ως αντικείμενο της έρευνάς του. Σύμφωνα με τους ειδικούς που γράφουν σε αυτό, οι παρεκβατικές ενέργειες των χιλιετιστών αποτελούν σαφή έκφραση της ανικανότητας να αντιληφθούν την πραγματικότητα ορθά· το πραγματικό ζήτημα αυτών των ειδικών δεν είναι "Γιατί δεν μπορούν οι επιστήμονες να δουν το προφανές;" αλλά μάλλον "Γιατί δεν μπορούν αυτοί να δουν το προφανές όπως εμείς, οι κοινωνιολόγοι;" Φυσικά, οι κοινωνιολόγοι δεν είναι οι φορείς της μίας άποψης μεταξύ άλλων, αλλά έχουν την ορθή αντίληψη της πραγματικότητας. Συνεπώς, οι κοινωνιολόγοι μπορούν να αξιολογήσουν όλους τους ισχυρισμούς που γίνονται αντιληπτοί λόγω της επάρκειάς τους. Οι χιλιετιστές είναι οι πρωτόγονοι και οι κοινωνιολόγοι είναι η φύλακες της λογικότητας. (Ο van Fossen (σσ. 175-190) απευθύνει την κριτική αυτή σε ένα μεγάλο τμήμα της γραμματείας σχετικά με τις αιρέσεις αλλά δεν μπορεί να απαρνηθεί τη θέση του ως του ύψιστου κριτή όσον αφορά το τι αποτελεί ή τι δεν αποτελεί προφητική αποτυχία.) Το Expecting Armageddon παρουσιάζει ένα τοπίο διανοούμενων που πλήττονται από λογικό προϊδεασμό. Για τον καθηγητή, θα μπορούσε παρ' όλα αυτά να είναι ένα χρήσιμο βιβλίο σε ένα μάθημα περί επιστημολογίας και μεθοδολογίας της κοινωνιολογικής μελέτης της θρησκείας. Παρέχει ζωηρές εικόνες κάποιων από τις παγίδες που πρέπει να αποφεύγει κανείς όταν αναλύει θρησκευτικές πεποιθήσεις».

* Edward Berryman (College Sainte-Foy, Canada),
Review: Jon R. Stone (Editor), Expecting Armageddon: Essential Readings in Failed Prophecy *,
Sociology of Religion,
Oxford University Press,
Vol./Τόμ. 64, No./Αρ. 3, Autumn/Φθινόπωρο, 2003,
[English/Αγγλικά, HTML]

Μεταφραστική σημείωση:

• Τους όρους χιλιοετισμός / χιλιετισμός και χιλιοετίτης / χιλιετίτης χρησιμοποιεί ήδη μετά τα μέσα του 19ου αιώνα ο Φιλόθεος Βρυέννιος στην Εκκλησιαστική Ιστορία του. (σσ. 163, 367)
• Αξίζει να σημειωθεί ότι οι όροι χιλιασμός / χιλιαστής είναι άγνωστοι στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς των πρώτων 18 και πλέον χριστιανικών αιώνων και αποτελούν σχετικά πρόσφατο μεταφραστικό δάνειο από τον αγγλικό όρο "millenarism".