Eric Osborn: On the three kinds of divine agents who shared in God's rule in Judaism of the 1st century CE /Περί των τριών ειδών θεϊκών φορέων που μετέχουν της θεϊκής εξουσίαςστον Ιουδαϊσμό του 1ου αιώνα ΚΧ

* Eric Osborn,
The Emergence of Christian Theology,
Cambridge University Press,
pp./σσ. 23-25.

H. Conzelmann on the meaning of psyche (ψυχή) in the New Testament /Ο H. Conzelmann περί της έννοιας της ψυχής στην Καινή Διαθήκη

נֶפֶשׁ - ψυχή

Hans Conzelmann,
An outline of the theology of the New Testament,
[Περίγραμμα της θεολογίας της Καινής Διαθήκης]
Harper & Row, Publishers 1969,
p./σ. 179.

Η λέξη [ψυχή] δεν παίζει κάποιο σημαντικό ρόλο [ενν. στην ΚΔ]. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι το ελληνικό δόγμα της ψυχής δεν εμφανίζεται σε κανένα σημείο. Η ιουδαϊκή προέλευση της λέξης είναι καθοριστική: נֶפֶשׁ είναι το ζων χαρακτηριστικό της σάρκας. Η ψυχή ανήκει στην επίγεια ύπαρξη του ανθρώπου. Δεν υφίσταται χωρίς φυσική ζωή. Δεν ελευθερώνεται, φερ' ειπείν, κατά τον θάνατο, για να ζήσει κατόπιν σε απέραντη καθαρότητα. Ο θάνατος είναι το τέλος της. Η λέξη ψυχή μπορεί να σημαίνει επίσης το άτομο.

Η προβληματική της Ορθόδοξης θεολογίας σήμερα /The problematics of the Orthodox theology today

Με την παρατήρηση αυτή επιτρέψτε μου να ανοίξω το θέμα τού μέλλοντος της Ορθόδοξης Θεολογίας στην εποχή μας. Το πρώτο και, κατά τη γνώμη μου, μεγάλο πρόβλημα της Ορθόδοξης Θεολογίας σήμερα είναι η απουσία θετικών προτάσεων. Όταν τη δεκαετία του 1960 η γενιά των θεολόγων, στην οποία ανήκω, «επαναστάτησε», κατά κάποιο τρόπο, στην ακαδημαϊκή θεολογία όπως την είχαν διαμορφώσει κατά τα δυτικά πρότυπα οι προηγούμενες γενεές (Ανδρούτσος κλπ.), δεν περιορίστηκε στην κριτική, αλλά υπέβαλλε θετικές προτάσεις. Ωρισμένοι, όπως ο Ιω. Ρωμανίδης, άντλησαν από την ησυχαστική παράδοση και διαμόρφωσαν τη θεολογία γύρω από τον άξονα του προσωπικού βιώματος με έντονο το χαρισματικό στοιχείο. Άλλοι, όπως ο Χρ. Γιανναράς, άνοιξαν την Ορθόδοξη θεολογία στο χώρο της φιλοσοφίας αναδεικνύοντας την οντολογία της σχέσεως. Προσωπικά βρήκα στη Θεία Ευχαριστία το κλειδί για την κατανόηση αρχικά της δομής και των λειτουργημάτων της Εκκλησίας, και στη συνέχεια της ίδιας της ανθρωπολογίας (με την έννοια του προσώπου ως κοινωνίας και ετερότητας) και τελικά αυτού τούτου του μυστηρίου του Τριαδικού Θεού ως ουσίας και προσώπων, κοινωνίας και ετερότητας.

Με την πάροδο του χρόνου τι απέγιναν όλα αυτά στις αρχές του 21ου αιώνα; Πρώτον, κάθε μία από τις παραπάνω προτάσεις δέχτηκε σκληρή κριτική, χωρίς όμως καμμιά αντιπρόταση. Δεύτερον, και χειρότερα οι πιο πάνω προτάσεις κονταροχτυπήθηκαν μεταξύ τους καθιστώντας αδύνατη κάθε σύνθεση. Μόλις πρόσφατα η ευχαριστιακή προσέγγιση κρίθηκε από «οπαδό» της θεολογίας του Ιω. Ρωμανίδη ως περίπου «κυοφορούμενη αίρεση», ενώ και ο Χρ. Γιανναράς εκφράζει πλέον γι' αυτήν επιφυλάξεις ζούμε σε μια εποχή θεολογικού αλληλοσπαραγμού. Η λέξη «αιρετικός» τείνει να δηλώσει κάθε ένα που διαφωνεί με την άποψή μας σε πείσμα όσων ο ιερός Φώτιος και η αρχαία παράδοση της Εκκλησίας μας διδάσκουν περιορίζοντας σαφώς τον όρο «αίρεση» μόνο σε ό,τι αποτελεί παράβαση των αποφάσεων Οικουμενικών Συνόδων.

Είναι, συνεπώς, προφανές ότι η Ορθόδοξη θεολογία βιώνει μία εσωτερική πολεμική, από την οποία τίποτε το θετικό δεν θα προκύψει.


* Ιωάννης Ζηζιούλας,
«Η Ορθόδοξη Θεολογία και οι προκλήσεις του 21ου αιώνα»,
Πληροφόρηση, Δεκέμβριος 2011, εκδ. Ι.Μ.Δ., σ. 15.
[Ελληνικά/Greek, PDF]

Michael Psellos: The doctrine of Trinity as a repelling to the theology of the Jews & the Gentiles /Μιχαήλ Ψελλός: To δόγμα της Τριάδας ως αποστασιοποίησηαπό τη θεολογία τόσο των Ιουδαίων όσο & των Ελλήνων

Michael Psellos (left) with his student,
Byzantine Emperor Michael VII Doukas. /
Ο Μιχαήλ Ψελλός (αριστερά) με τον μαθητή του,
αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ' Δούκα Παραπινάκη.

Ὅτι δὲ πολλαχοῦ τῶν οἰκείων λόγων οἱ προφῆται οὐχ ἑνὸς θεοῦ, ἀλλὰ πῇ μὲν δύο, πῇ δὲ τριῶν μέ[μνηνται], ἐν πολλοῖς δηλώσω. αὐτίκα ὁ αὐτὸς προφήτης Δαυὶδ ἐν τῷ ρθʹ ψαλμῷ οὕτω λέγει ἀρχόμενος· ‘εἶπεν ὁ κύριος τῷ κ[υρίῳ μου], κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ῥάβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σ[οι κύριος] ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου ἐν ταῖς λα[μπρό]τησι τῶν ἁγίων σου. ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται.’ ταῦτα μὲν ὁ προ[φήτης]· σὺ δὲ μὴ ἀκούων δύο θεῶν ἢ τριῶν παρ’ ἡμῶν δοξαζομένων εἰς ἔννοιαν καταπέσῃς πολυθεΐας, εἷς γὰρ θεὸς ὁ πα[ρ’ ἡ]μῖν λατρευόμενος, τὴν μὲν οὐσίαν ἄτμητος καὶ ἀμέριστος, διῃρημένος δὲ τοῖς προσώποις καὶ ταῖς ἰδιότησιν. Ἰουδαῖ[οι μὲν] γὰρ διὰ πενίαν ψυχῆς καὶ †θεότητος† ἑνὶ μόνῳ προσώπῳ τὸ τῆς θεότητος περιγράφουσιν ὄνομα, Ἕλληνες διὰ νόσον πολυθε[ΐας] πολλοὺς θεοὺς ἀνεπλάσαντο· ἡμεῖς δὲ τάς τε ἐλλείψεις καὶ τὰς ὑπερβολὰς ἑκατέρων διωθούμενοι μίαν φαμὲν θεότητα καὶ μίαν οὐσίαν καὶ μίαν φύσιν θεοῦ καὶ μίαν μορφήν, τρία δὲ πρόσωπα καὶ τρεῖς ὑποστάσεις καὶ τρεῖς χαρακτῆρας καὶ ἰδιότητας. τοὺς μὲν γὰρ πολλοὺς καὶ ἀπειροτέρους τῶν ὑψηλοτέρων ἐννοιῶν καὶ τῆς ἀκριβεστέρας θεολογίας σαίνει πως τὸ ἕνα θεόν, ἄτμ[ητον] ὑπόστασιν μήτε υἱὸν γεννήσασαν μήτε θεῖον προβαλοῦσαν πνεῦμα, κηρύττεσθαι καὶ ἀναγορεύεσθαι, δεδοικότας μὴ πολυθεΐαν κατακριθῶσι καὶ μὴ εἰς ἐμπαθεῖς ὑπολήψεις ἐμπέσωσι πατέρα γεννῶντα καὶ υἱὸν γεννώμενον λέγον[τες] καὶ πνεῦμα ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορευόμενον. φοβοῦνται δὲ φόβον, οὗ οὐκ ἔστι φόβος, καὶ αἰσχύνονται περὶ θειοτέρου πράγματος, ὑπὲρ οὗ ἔδει τούτους παρρησιάζεσθαι.

* Μιχαήλ Ψελλός / Michael Psellos,
Opusculum / Εργίδιο 3:547-576.

J.M. Duffy and L.G. Westerink, Michael Psellus Theologica, Vol. II [Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana. Munich-Leipzig: K.G. Saur, 2002],
pp./σσ. 34, 35.

Johannine Comma again /Περί του Ιωάννειου Κόμματος και πάλι

One contribution of 1 John to the theology of the church which we have nowhere discussed is the so-called Johannine 'Comma', the words familiar to readers of the Authorised Version at 1 John 5:7-8, 'Because there are three that bear record in heaven, the Father, the Word and the Holy Ghost: and these three are one. And three that bear witness in earth, the spirit, and the water, and the blood: and these three agree in one'. The presence of so explicit a trinitarian witness within the New Testament would be both surprising and important. However, despite having been enthusiastically defended in the past, more because of their dogmatic than their text-critical importance, it is evident that these words were not penned by the author of 1 John but came into the text as a gloss, invited by the theme of three in unity. Only a few, very late, Greek manuscripts contain them, and the evidence suggests that they originated in the third century within the Latin tradition, only really entered the tradition of Greek New Testament editions in the sixteenth century, and had a colourful and contentious history thereafter.

Συνεισφορά της 1 Ιωάννη στη θεολογία της εκκλησίας που δεν συζητήσαμε καθόλου είναι το λεγόμενο Ιωάννειο "Κόμμα", τις λέξεις με τις οποίες είναι εξοικειωμένοι οι αναγνώστες της Εξουσιοδοτημένης Μετάφρασης  στην 1 Ιωάννη 5:7-8: "Διότι τρεις είναι οι μαρτυρούντες εν τω ουρανώ, ο Πατήρ, ο Λόγος και το Άγιον Πνεύμα, και ούτοι οι τρεις είναι έν· και τρεις είναι οι μαρτυρούντες εν τη γη, το Πνεύμα και το ύδωρ και το αίμα, και οι τρεις ούτοι αναφέρονται εις το εν". [ΒΑΜ] Η παρουσία μιας τόσο σαφούς τριαδικής μαρτυρίας εντός της Καινής Διαθήκης θα ήταν εξίσου εντυπωσιακή και σημαντική. Όμως, παρά το ότι τις υπεράσπισαν με ενθουσιασμό στο παρελθόν, περισσότερο λόγω της δογματικής και όχι της κριτικοκειμενικής σημασίας τους, είναι προφανές ότι αυτές οι λέξεις δεν προέρχονται από την πένα του συγγραφέα της 1 Ιωάννη αλλά εισήλθαν στο κείμενο ως γλώσσα [δηλ. ερμηνευτική προσθήκη], καθώς προσήλκυε το θέμα των τριών σε ενότητα. Μόνο λίγα, πολύ μεταγενέστερα, ελληνικά χειρόγραφα τις περιέχουν και τα τεκμήρια υποδεικνύουν ότι προέρχονται από τον τρίτο αιώνα εντός της λατινικής παράδοσης, οι οποίες δεν εισήλθαν πραγματικά στην παράδοση των εκδόσεων της ελληνικής Καινής Διαθήκης παρά μόνο τον δέκατο έκτο αιώνα και οι οποίες είχαν έκτοτε μια έντονη και διαμφισβητούμενη ιστορία.

* Judith Lieu,
The Theology of the Johannine Epistles (New Testament Theology)
[Η Θεολογία των Ιωάννειων Επιστολών
(Θεολογία της Καινής Διαθήκης)],
Cambridge University Press 1991,
pp./σσ. 113, 114.

Jean Baptiste-François Pitra: Iuris ecclesiastici Graecorum historia et monumenta

Jean Baptiste-François Pitra *

Iuris ecclesiastici
Graecorum
historia et monumenta

Volume / Τόμος 1 *

Volume / Τόμος 2 *

[Greek/Ελληνικά-Latin/Λατινικά, PDF]

Οι θεολόγοι και η μελέτη του Χριστιανισμού / Theologians and the study of Christianity

«Είναι δυστύχημα το γεγονός ότι οι ιστορικοί τείνουν συνήθως να εγκαταλείπουν τη μελέτη  του Χριστιανισμού (είτε αυτή άφορα την ιστορία της διαμόρφωσης του δόγματος είτε πρόκειται για κοινωνική ιστορία του κινήματος) στους θεολόγους—διότι αυτοί οι τελευταίοι όχι μόνο δεν είναι επαρκώς εξοπλισμένοι για τη διεκπεραίωση μιας συνεπούς ιστορικής μελέτης, αλλά έχουν και εγγενείς αντιστάσεις απέναντι στην ιστορική εκδοχή της αλήθειας, οφειλόμενες στην απολογητική σχέση τους προς το δόγμα. Εν πάση περιπτώσει, σημαντικά βήματα έχουν γίνει τα τελευταία είκοσι με τριάντα χρόνια προς αυτήν την κατεύθυνση, κυρίως από την αγγλοσαξονική σχολή, και η ερευνητική εμπειρία αυτού του επιστημονικού κλάδου ευτύχησε να βρει έναν προικισμένο και γόνιμο Ελληνα συνεχιστή στο πρόσωπο του Δημήτρη Κυρτάτα. Αυτός ο συνεπής και οξύτατα κριτικός ερευνητής έχει αφιερώσει τις επιστημονικές του δυνάμεις στη διερεύνηση της όψιψης αρχαιότητας και μας έχει δώσει μέσα στην τελευταία δεκαπενταετία μια σειρά από σημαντικές μελέτες πάνω στη δουλειά και στον δουλοκτητικό τρόπο παραγωγής στη διαμόρφωση των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων, στη λειτουργία των χρησμών και της προφητείας στην ύστερη αρχαιότητα στην αποκαλυπτική φιλολογία και την Αποκάλυψη του Ιωάννη».

* Φώτης Τερζάκης,
«Οι κοινότητες των πρώτων Χριστιανών: Οξυδερκής μελέτη του Δ. Κυρτάτα: "Επίκρισις: η κοινωνική δομή των χριστιανικών κοινοτήτων"»,
Η Καθημερινή, 6ης Ιουνίου 1997.
[Ελληνικά/Greek PDF]