Symbol of Sardica [modern Sofia] (343) /Σύμβολο της Σαρδικής [σημερινή Σόφια] (343)

Histoire de l'Eglise Tome 4 (1676)
[Greek-French, PDF]

Θεοδώρητος Κύρου, Εκκλησιαστική ιστορία 2:7 /

Theodoret of Cyrus, Church history 2:7

Περὶ τῆς ἐν Σαρδικῇ γενομένης συνόδου.

Εἰς δὲ τὴν Σαρδικὴν πεντήκοντα μὲν καὶ διακόσιοι συνῆλθον ἀρχιερεῖς, ὡς διδάσκει τὰ παλαιὰ διηγήματα. Ἀφίκετο δὲ καὶ ὁ μέγας Ἀθανάσιος καὶ Ἀσκληπᾶς ὁ Γαζαῖος, οὗ καὶ πρόσθεν ἐμνήσθην, καὶ Μάρκελλος ὁ Ἀγκύρας τῆς Γαλατῶν μητροπόλεως, ὃς καὶ ἐπὶ τῆς συνόδου τῆς μεγάλης ἐπίσκοπος ἦν. Ἀφίκοντο δὲ καὶ οἱ τούτων κατήγοροι καὶ οἱ τῆς αἱρετικῆς προστατεύοντες φάλαγγος, οἱ πάλαι τῶν περὶ τὸν Ἀθανάσιον γενόμενοι δικασταί. Ἀλλὰ τῆς συνόδου μεμαθηκότες τὸ ἀκλινὲς καὶ τὴν ἐν τοῖς θείοις δόγμασιν ὑγίειαν, οὐδὲ κληθέντες εἰσῆλθον εἰς τὸ συνέδριον ἀλλ´ ἀπέδρασαν σὺν τοῖς ἀδίκοις δικασταῖς καὶ οἱ κατήγοροι. Καὶ τοῦτο ἄμεινον διδάσκει τῆς συνόδου τὰ γράμματα, ἃ σαφοῦς εἵνεκα διδασκαλίας ἐνθήσω τῇ συγγραφῇ.

Συνοδικὸν ὑπὸ τῶν αὐτόθι συνεληλυθότων ἐπισκόπων
πρὸς τοὺς κατὰ τὴν οἰκουμένην ἐπισκόπους γραφέν.

«Ἡ ἁγία σύνοδος ἡ κατὰ θεοῦ χάριν ἐν Σαρδικῇ συναχθεῖσα ἀπό τε Ῥώμης καὶ Σπανίων καὶ Γαλλίων, Ἰταλίας, Καμπανίας, Καλαβρίας, Ἀφρικῆς, Σαρδανίας, Παννονίας, Μυσίας, Δακίας, Δαρδανίας, ἄλλης Δακίας, Μακεδονίας, Θεσσαλίας, Ἀχαΐας, Ἠπείρων, Θρᾴκης, Ῥοδόπης, Ἀσίας, Καρίας, Βιθυνίας, Ἑλλησπόντου, Φρυγίας, Πισιδίας, Καππαδοκίας, Πόντου, Κιλικίας, Φρυγίας ἄλλης, Παμφυλίας, Λυδίας, νήσων Κυκλάδων, Αἰγύπτου, Θηβαΐδος, Λιβύης, Γαλατίας, Παλαιστίνης, Ἀραβίας, τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις καὶ συλλειτουργοῖς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἐκκλησίας, ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς ἐν κυρίῳ χαίρειν.

Πολλὰ μὲν καὶ πολλάκις ἐτόλμησαν οἱ Ἀρειομανῖται κατὰ τῶν δούλων τοῦ θεοῦ τῶν τὴν πίστιν φυλαττόντων τὴν ὀρθήν. Νόθον γὰρ ὑποβάλλοντες διδασκαλίαν τοὺς ὀρθοδόξους ἐλαύνειν ἐπειράθησαν· τοσοῦτον δὲ λοιπὸν κατεπανέστησαν κατὰ τῆς πίστεως ὡς μηδὲ τὴν ἀκοὴν τῶν θεοφιλεστάτων βασιλέων λαθεῖν. Τοιγαροῦν τῆς χάριτος τοῦ θεοῦ συνεργούσης, καὶ αὐτοὶ οἱ εὐσεβέστατοι βασιλεῖς συνήγαγον ἡμᾶς ἐκ διαφόρων ἐπαρχιῶν καὶ πόλεων καὶ τὴν ἁγίαν ταύτην σύνοδον ἐπὶ τὴν Σαρδέων πόλιν γενέσθαι δεδώκασιν, ἵνα πᾶσα μὲν διχόνοια περιαιρεθῇ, πάσης δὲ κακοπιστίας ἐξελαθείσης, ἡ εἰς τὸν Χριστὸν εὐσέβεια μόνη παρὰ πᾶσι φυλάττηται. Ἦλθον γὰρ ἀπὸ τῆς Ἑῴας ἐπίσκοποι, προτραπέντες καὶ αὐτοὶ παρὰ τῶν εὐσεβεστάτων βασιλέων, μάλιστα δι´ ὅπερ ἐθρύλουν πολλάκις περὶ τῶν ἀγαπητῶν ἀδελφῶν ἡμῶν καὶ συλλειτουργῶν, Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρκέλλου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶ τοῦ Γάζης. ἴσως γὰρ καὶ εἰς ὑμᾶς αὐτοὺς ἔφθασαν αἱ διαβολαί, ὡς καὶ τὰς ἡμετέρας ἀκοὰς ἐπεχείρησαν παρασαλεῦσαι, ἵνα κατὰ μὲν τῶν ἀθώων ἃ λέγουσι πιστεύηται, τὴν δὲ τῆς μοχθηρᾶς αὐτῶν αἱρέσεως ὑπόνοιαν ἐπικρύψωσιν. Ἀλλ´ οὐκ ἐπὶ πολὺ ταῦτα ποιεῖν συνεχωρήθησαν. ἔστι γὰρ ὁ προϊστάμενος τῶν ἐκκλησιῶν κύριος, ὁ ὑπὲρ τούτων καὶ ὑπὲρ πάντων ἡμῶν θάνατον ὑπομείνας, καὶ δι´ αὐτὰς τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον πᾶσιν ἡμῖν δεδωκώς.

Πάλαι μὲν οὖν ἔγραψαν οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Μάριν καὶ Θεόδωρον καὶ Θεογόνιον καὶ Οὐρσάκιον καὶ Οὐάλεντα καὶ Μηνόφαντον καὶ Στέφανον Ἰουλίῳ τῷ συλλειτουργῷ ἡμῶν, τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἐπισκόπῳ, κατὰ τῶν προειρημένων συλλειτουργῶν ἡμῶν, λέγομεν δὴ Ἀθανασίου τοῦ ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρκέλλου τοῦ ἐπισκόπου Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶ τοῦ Γάζης. ἔγραψαν δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἄλλων μερῶν ἐπίσκοποι, μαρτυροῦντες μὲν ἐπὶ τῇ καθαρότητι τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Ἀθανασίου, τὰ δὲ παρὰ τῶν περὶ Εὐσέβιον γενόμενα οὐδὲν ἕτερον ἢ ψεύδη καὶ συκοφαντίας εἶναι μεστά. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα ἐκ τοῦ κληθέντας αὐτοὺς παρὰ τοῦ ἀγαπητοῦ καὶ συλλειτουργοῦ Ἰουλίου μὴ ἀπαντῆσαι, καὶ ἐκ τῶν γραφέντων παρὰ τοῦ αὐτοῦ ἐπισκόπου Ἰουλίου φανερὰ τούτων ἡ συκοφαντία πέφηνεν (ἦλθον γὰρ ἂν εἴπερ ἐθάρρουν οἷς ἔπραξαν καὶ πεποιήκασι κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν), ὅμως καὶ ἐξ ὧν πεποιήκασιν ἐν ταύτῃ τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ συνόδῳ, φανερωτέραν τὴν ἑαυτῶν συσκευὴν ἀπέδειξαν. Ἀπαντήσαντες γὰρ εἰς τὴν Σαρδέων πόλιν, ἰδόντες τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν Ἀθανάσιον καὶ Μάρκελλον καὶ Ἀσκληπᾶν καὶ τοὺς ἄλλους, ἐφοβήθησαν εἰς κρίσιν ἐλθεῖν. Καὶ οὐχ ἅπαξ οὐδὲ δεύτερον ἀλλὰ καὶ πολλάκις κληθέντες, οὐχ ὑπήκουσαν ταῖς κλήσεσι· καίτοι πάντων τῶν συνελθόντων ἐπισκόπων, μάλιστα τοῦ εὐγηροτάτου Ὁσίου τοῦ καὶ διὰ τὸν χρόνον καὶ διὰ τὴν ὁμολογίαν καὶ διὰ τὸ τοσοῦτον κάματον ὑπομεμενηκέναι πάσης τιμῆς τε καὶ αἰδοῦς τυγχάνοντος ἀξίου, ἀναμενόντων καὶ προτρεπομένων αὐτοὺς εἰσελθεῖν εἰς τὴν κρίσιν, ἵνα ἅπερ ἀπόντων τῶν συλλειτουργῶν ἐθρύλησαν καὶ ἔγραψαν κατ´ αὐτῶν, ταῦτα παρόντες ἐλέγξαι δυνηθῶσιν. Ἀλλ´ οὐκ ἦλθον κληθέντες, καθὼς προείπομεν, δεικνύντες καὶ ἐκ τούτων τὴν συκοφαντίαν αὐτῶν καὶ μόνον οὐχὶ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ τὴν συσκευὴν ἣν πεποιήκασι βοῶντες διὰ τῆς παραιτήσεως. Οἱ γὰρ θαρροῦντες οἷς λέγουσι, τούτοις καὶ εἰς πρόσωπον συστῆναι δύνανται. Ἐπειδὴ δὲ οὐκ ἀπήντησαν, νομίζομεν λοιπὸν μηδένα ἀγνοεῖν, κἂν ἐκεῖνοι πάλιν κακουργεῖν ἐθελήσωσιν, ὅτι μηδὲν ἔχοντες κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν ἐλέγξαι, τούτους μὲν διαβάλλουσιν ἀπόντας, παρόντας δὲ διαφεύγουσιν.

Ἔφυγον γάρ, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, οὐ μόνον διὰ τὴν κατὰ τούτων συκοφαντίαν, ἀλλ´ ὅτι καὶ τοὺς ἐπὶ διαφόροις ἐγκλήμασιν ἐγκαλοῦντας αὐτοῖς ἐθεώρουν ἀπαντήσαντας. Δεσμὰ γὰρ ἦν καὶ σίδηρα προφερόμενα· καὶ ἀπ´ ἐξορίας ἐπανελθόντες ἄνθρωποι, καὶ παρὰ τῶν ἔτι κατεχομένων ἐν ἐξορίαις ἐλθόντες ἦσαν συλλειτουργοί· συγγενεῖς καὶ φίλοι δὲ τῶν δι´ αὐτοὺς ἀποθανόντων παρεγένοντο· καὶ τὸ μέγιστον, ἐπίσκοποι παρῆσαν, ὧν ὁ μὲν τὰ σίδηρα καὶ τὰς κατήνας προέφερεν ἃ δι´ αὐτοὺς ἐφόρεσεν, οἱ δὲ τὸν ἐκ τῆς διαβολῆς αὐτῶν θάνατον ἐμαρτύραντο. Εἰς τοσοῦτον γὰρ ἔφθασαν ἀπονοίας ὡς καὶ ἐπίσκοπον ἐπιχειρεῖν ἀνελεῖν· καὶ ἀνεῖλον ἂν εἰ μὴ ἐξέφυγε τὰς χεῖρας αὐτῶν. Ἀνέστη γοῦν ὁ συλλειτουργὸς ἡμῶν ὁ μακαρίτης Θεόδουλος, φεύγων αὐτῶν τὴν διαβολήν· κεκέλευστο γὰρ ἐκ διαβολῆς αὐτῶν ἀποθανεῖν. Ἄλλοι δὲ ξιφῶν πληγὰς ἐπεδείκνυντο, ἄλλοι λιμὸν ὑπομεμενηκέναι παρ´ αὐτῶν ἀπωδύροντο. Καὶ ταῦτα οὐχ οἱ τυχόντες ἐμαρτύρουν ἄνθρωποι, ἀλλ´ ἐκκλησίαι ὅλαι ἦσαν, ὑπὲρ ὧν οἱ ἀπαντήσαντες καὶ πρεσβεύοντες ἐδίδασκον, στρατιώτας ξιφήρεις, ὄχλους μετὰ ῥοπάλων, δικαστῶν ἀπειλάς, πλαστῶν γραμμάτων ὑποβολάς (ἀνεγνώσθη γὰρ γράμματα τῶν περὶ Θεογόνιον κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν, Ἀθανασίου καὶ Μαρκέλλου καὶ Ἀσκληπᾶ, ἵνα καὶ βασιλέας κατ´ αὐτῶν κινήσωσι· καὶ ταῦτα ἤλεγξαν οἱ γενόμενοι τότε διάκονοι Θεογονίου), πρὸς τούτοις παρθένων γυμνώσεις, ἐμπρησμοὺς ἐκκλησιῶν, φυλακὰς κατὰ τῶν συλλειτουργῶν· καὶ ταῦτα πάντα δι´ οὐδὲν ἕτερον ἢ διὰ τὴν δυσώνυμον αἵρεσιν τῶν Ἀρειομανιτῶν. Οἱ γὰρ παραιτούμενοι τὴν πρὸς τούτους χειροτονίαν καὶ κοινωνίαν ἀνάγκην εἶχον πειραθῆναι τούτων.

Ταῦτα τοίνυν συνορῶντες, εἰς στενὸν εἶχον τὰ τῆς προαιρέσεως. Αἰσχυνόμενοι γὰρ ἃ δεδράκασι, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἔτι ταῦτα κρύπτεσθαι ἀπήντησαν εἰς τὴν Σαρδέων πόλιν, ἵνα διὰ τῆς ἀφίξεως ὑπόνοιαν ὡς μὴ πλημμελήσαντες δόξωσιν ἀποφέρεσθαι. ἰδόντες οὖν τοὺς παρ´ αὐτῶν συκοφαντηθέντας καὶ τοὺς παρ´ αὐτῶν παθόντας, τοὺς κατηγόρους, τοὺς ἐλέγχους πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχοντες, εἰσελθεῖν οὐκ ἐδύναντο κληθέντες, καίτοι τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν Ἀθανασίου καὶ Μαρκέλλου καὶ Ἀσκληπᾶ πολλῇ τῇ παρρησίᾳ χρωμένων καὶ ἀποδυρομένων καὶ ἐπικειμένων καὶ προκαλουμένων αὐτούς, καὶ ἐπαγγελλομένων μὴ μόνον ἐλέγχειν τὴν συκοφαντίαν ἀλλὰ καὶ δεικνύναι ὅσα κατὰ τῶν ἐκκλησιῶν αὐτῶν ἐπλημμέλησαν. Οἱ δὲ τοσούτῳ φόβῳ τοῦ συνειδότος κατεσχέθησαν ὡς φυγεῖν αὐτούς, καὶ διὰ τῆς φυγῆς τὴν συκοφαντίαν αὐτῶν ἐλέγξαι καὶ ἅπερ ἐπλημμέλησαν διὰ τῶν δρασμῶν ὁμολογῆσαι.

Εἰ καὶ τὰ μάλιστα οὐ μόνον ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τούτων ἡ κακοτροπία καὶ ἡ συκοφαντία αὐτῶν δείκνυται, ὅμως ἵνα μηδὲ ἐκ τῆς φυγῆς πρόφασίν τινα ἑτέρας κακουργίας πορίσασθαι δυνηθῶσιν, ἐσκεψάμεθα κατὰ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον τὰ παρ´ ἐκείνων δραματουργηθέντα ἐξετάσαι. Καὶ τοῦτο προθέμενοι, εὑρήκαμεν αὐτοὺς ἐκ τῶν πραχθέντων συκοφάντας καὶ μηδὲν ἕτερον ἢ ἐπιβουλὴν κατὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν πεποιηκότας. Ὃν γὰρ ἔλεγον παρὰ Ἀθανασίου πεφονεῦσθαι Ἀρσένιον, οὗτος ζῇ καὶ ἐν τοῖς ζῶσιν ἐξετάζεται. Ἀπὸ δὲ τούτου καὶ τὰ περὶ τῶν ἄλλων θρυληθέντα παρ´ αὐτῶν φαίνεται πλάσματα.

Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ ποτηρίου ἐθρύλουν ὡς κλασθέντος παρὰ Μακαρίου τοῦ πρεσβυτέρου Ἀθανασίου, ἐμαρτύρησαν μὲν αὐτοῖς οἱ παραγενόμενοι ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρεώτου καὶ τῶν λοιπῶν τόπων, ὅτι μηδὲν τούτων πέπρακται· καὶ οἱ ἐπίσκοποι δὲ γράψαντες οἱ ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου πρὸς Ἰούλιον τὸν συλλειτουργὸν ἡμῶν ἱκανῶς διεβεβαιοῦντο μηδὲ ὑπόνοιαν ὅλως τοιαύτην γεγενῆσθαι. Ἄλλως τε λέγουσιν ὑπομνήματα ἔχειν κατ´ αὐτοῦ, ἃ κατὰ μονομέρειαν συνέστη γεγενῆσθαι. Καὶ ὅμως καὶ ἐν τοῖς ὑπομνήμασι τούτοις ἐθνικοὶ καὶ κατηχούμενοι ἠρωτῶντο· ἐξ ὧν εἷς κατηχούμενος ἐρωτώμενος ἔφασκεν ἔνδον εἶναι ὅτε Μακάριος ἐπέστη τῷ τόπῳ, καὶ ἕτερος ἐρωτώμενος ἔλεγε τὸν θρυλούμενον παρ´ αὐτῶν Ἰσχύραν νοσοῦντα κατακεῖσθαι ἐν κελλίῳ, ὡς ἀπὸ τούτου φαίνεσθαι μηδ´ ὅλως γεγενῆσθαί τι τῶν ὅλων μυστηρίων, διὰ τὸ τοὺς κατηχουμένους ἔνδον εἶναι καὶ τὸν Ἰσχύραν μὴ παρεῖναι, ἀλλὰ νοσοῦντα κατακεῖσθαι. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ παμπόνηρος Ἰσχύρας, ψευσάμενος ἐπὶ τῷ εἰρηκέναι κεκαυκέναι τὸν Ἀθανάσιόν τινα τῶν θείων βιβλίων καὶ † διαψεύσασθαι, ὡμολόγησε κατ´ ἐκεῖνο καιροῦ νοσεῖν ὅτε Μακάριος παρῆν καὶ κατακεῖσθαι, ὡς καὶ ἐκ τούτου συκοφάντην αὐτὸν δείκνυσθαι. Ἀμέλει τῆς συκοφαντίας ταύτης μισθὸν αὐτῷ τῷ Ἰσχύρᾳ δεδώκασιν ἐπισκόπου ὄνομα, τῷ μηδὲ πρεσβυτέρῳ τυγχάνοντι. Ἀπαντήσαντες γὰρ δύο πρεσβύτεροι, σὺν Μελιτίῳ ποτὲ γενόμενοι, ὕστερον δὲ ὑπὸ τοῦ μακαρίου Ἀλεξάνδρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας δεχθέντες, [οἳ] καὶ σὺν Ἀθανασίῳ ὄντες ἐμαρτύρησαν μηδὲ πώποτε τοῦτον πρεσβύτερον Μελιτίου γεγενῆσθαι, μηδ´ ὅλως ἐσχηκέναι Μελίτιον εἰς τὸν Μαρεώτην ἐκκλησίαν ἢ λειτουργόν. Καὶ ὅμως τὸν μηδὲ πρεσβύτερον τυγχάνοντα νῦν ὡς ἐπίσκοπον προήγαγον, ἵνα τῷ ὀνόματι τούτῳ δόξωσιν ἐπὶ τῇ συκοφαντίᾳ καταπλήττειν τοὺς ἀκούοντας.

Ἀνεγνώσθη δὲ καὶ τὸ σύγγραμμα τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Μαρκέλλου καὶ εὑρέθη τῶν περὶ Εὐσέβιον ἡ κακοτεχνία· ἃ γὰρ ὡς ζητῶν ὁ Μάρκελλος εἴρηκεν, ταῦτα ὡς ὡμολογημένα διαβεβλήκασιν. Ἀνεγνώσθη γοῦν ταῦτα καὶ τὰ ἑξῆς καὶ τὰ πρὸ αὐτῶν τῶν ζητημάτων, καὶ ὀρθὴ ἡ πίστις τοῦ ἀνδρὸς εὑρέθη. Οὔτε γὰρ ἀπὸ τῆς ἁγίας Μαρίας, ὡς αὐτοὶ διεβεβαιώσαντο, ἀρχὴν ἐδίδου τῷ τοῦ θεοῦ λόγῳ, οὔτε τέλος ἔχειν τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ἀλλὰ καὶ τὴν βασιλείαν ἄναρχον καὶ ἀκατάπαυστον εἶναι τὴν τούτου ἔγραψεν. Καὶ Ἀσκληπᾶς δὲ ὁ συλλειτουργὸς προσήνεγκεν ὑπομνήματα γεγενημένα ἐν Ἀντιοχείᾳ, παρόντων τῶν κατηγόρων καὶ Εὐσεβίου τοῦ ἀπὸ Καισαρείας· καὶ ἐκ τῶν ἀποφάσεων τῶν δικασάντων ἐπισκόπων ἔδειξεν ἑαυτὸν ἀθῶον εἶναι.

Εἰκότως οὖν, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί, καλούμενοι πολλάκις οὐχ ὑπακούουσιν, εἰκότως ἔφυγον. Ὑπὸ γὰρ τοῦ συνειδότος ἐλαυνόμενοι, φυγῇ τὰς συκοφαντίας ἑαυτῶν ἐβεβαίωσαν, καὶ πιστευθῆναι κατ´ αὐτῶν πεποιήκασιν ἅπερ παρόντες οἱ κατηγοροῦντες ἔλεγον καὶ ἐπεδείκνυντο. ἔτι τοίνυν πρὸς τούτοις πᾶσι καὶ τοὺς πάλαι κατηγορηθέντας καὶ ἐκβληθέντας διὰ τὴν Ἀρείου αἵρεσιν οὐ μόνον ἐδέξαντο, ἀλλὰ καὶ εἰς μείζονα βαθμὸν προήγαγον, διακόνους μὲν εἰς πρεσβυτέριον, ἀπὸ δὲ πρεσβυτέρων εἰς ἐπισκοπήν, δι´ οὐδὲν ἕτερον ἢ ἵνα τὴν ἀσέβειαν διασπεῖραι καὶ πλατῦναι δυνηθῶσι καὶ τὴν εὐσεβῆ διαφθείρωσι πίστιν.

Εἰσὶ δὲ τούτων μετὰ τοὺς περὶ Εὐσέβιον νῦν ἔξαρχοι Θεόδωρος ἀπὸ Ἡρακλείας, Νάρκισσος ἀπὸ Νερωνιάδος τῆς Κιλικίας, Στέφανος ἀπὸ Ἀντιοχείας, Γεώργιος ἀπὸ Λαοδικείας, Ἀκάκιος ἀπὸ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, Μηνόφαντος ἀπὸ Ἐφέσου τῆς Ἀσίας, Οὐρσάκιος ἀπὸ Σιγγιδούνου τῆς Μυσίας, Οὐάλης ἀπὸ Μυρσοῦ τῆς Παννονίας. Καὶ γὰρ οὗτοι τοῖς σὺν αὐτοῖς ἐλθοῦσιν ἀπὸ τῆς Ἑῴας οὐκ ἐπέτρεπον οὔτε εἰς τὴν ἁγίαν σύνοδον εἰσελθεῖν οὔτε ὅλως εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ παραβαλεῖν συνεχώρησαν. Καὶ ἐρχόμενοι δὲ εἰς τὴν Σαρδικὴν κατὰ τόπους συνόδους ἐποιοῦντο πρὸς ἑαυτοὺς καὶ συνθήκας μετὰ ἀπειλῶν, ὥστε ἐλθόντας αὐτοὺς εἰς τὴν Σαρδικὴν μηδ´ ὅλως εἰς τὴν κρίσιν ἐλθεῖν, μήτε ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνελθεῖν τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ συνόδῳ, ἀλλὰ μόνον ἐλθόντας καὶ ἀφοσιώσει τὴν ἑαυτῶν ἐπιδημίαν ἐπιδειξαμένους ταχέως φυγεῖν. Ταῦτα γὰρ γνῶναι δεδυνήμεθα παρὰ τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν Μακαρίου ἀπὸ Παλαιστίνης καὶ Ἀστερίου ἀπὸ Ἀραβίας, τῶν ἐλθόντων σὺν αὐτοῖς καὶ ἀναχωρησάντων ἀπὸ τῆς ἀπιστίας αὐτῶν. Οὗτοι γὰρ ἐλθόντες εἰς τὴν ἁγίαν σύνοδον, τὴν μὲν βίαν ἣν ἔπαθον ἀπωδύραντο, οὐδὲν δὲ παρ´ αὐτοῖς ὀρθὸν ἔλεγον πράττεσθαι, προστιθέντες καὶ τοῦτο ὡς ἄρα εἶεν τῆς ὀρθῆς ἀντιποιούμενοι δόξης καὶ κωλυόμενοι ἐξ αὐτῶν ἐλθεῖν ἐνταῦθα καὶ διὰ τὸ ἀπειλεῖν καὶ ἐντέλλεσθαι κατὰ τῶν βουλομένων ἀναχωρεῖν ἀπ´ αὐτῶν. Τούτου γοῦν ἕνεκα καὶ ἐν ἑνὶ οἴκῳ πάντες μεῖναι ἐσπούδασαν, μηδὲ τὸ βραχύτατον ἰδιάζειν αὐτοῖς ἐπιτρέψαντες.

Ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔδει παρασιωπῆσαι οὐδὲ ἀνεκδικήτους ἐᾶσαι τὰς συκοφαντίας, τὰ δεσμά, τοὺς φόνους, τὰς πληγάς, τὰς περὶ τῶν πλαστῶν ἐπιστολῶν συσκευάς, τὰς αἰκίας, τὰς γυμνώσεις τῶν παρθένων, τὰς ἐξορίας, τὰς καταλύσεις τῶν ἐκκλησιῶν, τοὺς ἐμπρησμούς, τὰς μεταθέσεις ἀπὸ μικρῶν πόλεων εἰς μείζονας παροικίας, καὶ πρό γε πάντων τὴν κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως νῦν ἐπαναστᾶσαν δυσώνυμον Ἀρειανὴν αἵρεσιν δι´ αὐτῶν, τούτου γοῦν ἕνεκεν τοὺς μὲν ἀγαπητοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν καὶ συλλειτουργούς, Ἀθανάσιον τὸν τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπον καὶ Μάρκελλον τὸν τῆς Ἀγκυρογαλατίας καὶ Ἀσκληπᾶν τὸν Γάζης καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς συλλειτουργοῦντας τῷ κυρίῳ, ἀθώους καὶ καθαροὺς εἶναι ἀπεφηνάμεθα, γράψαντες καὶ εἰς τὴν ἑκάστου παροικίαν ὥστε γιγνώσκειν ἑκάστης ἐκκλησίας τοὺς λαοὺς τοῦ ἰδίου ἐπισκόπου τὴν καθαρότητα καὶ τοῦτον μὲν ἔχειν ἐπίσκοπον καὶ προσδοκᾶν, τοὺς δὲ εἰς τὰς ἐκκλησίας αὐτῶν ἐπελθόντας δίκην λύκων, Γρηγόριον τὸν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, Βασίλειον τὸν ἐν Ἀγκύρᾳ, καὶ Κυντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ, τούτους μηδὲ ἐπισκόπους ὀνομάζειν μηδὲ Χριστιανοὺς μηδὲ ὅλως κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτοὺς ἔχειν μηδὲ δέχεσθαί τινα παρ´ αὐτῶν γράμματα μήτε γράφειν πρὸς αὐτούς.

Τοὺς δὲ περὶ Θεόδωρον τὸν ἀπὸ Ἡρακλείας τῆς Εὐρώπης καὶ Νάρκισσον τὸν ἀπὸ Νερωνιάδος τῆς Κιλικίας καὶ Ἀκάκιον τὸν ἀπὸ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης καὶ Στέφανον ἀπὸ Ἀντιοχείας καὶ Οὐρσάκιον ἀπὸ Σιγγιδούνου τῆς Μυσίας καὶ Οὐάλεντα τὸν ἀπὸ Μυρσῶν τῆς Παννονίας καὶ Μηνόφαντον τὸν ἀπὸ Ἐφέσου καὶ Γεώργιον τὸν ἀπὸ Λαοδικείας, εἰ καὶ φοβηθεὶς μὴ παρεγένετο ἀπὸ τῆς Ἑῴας, ὅμως διὰ τὸ ἀπὸ τοῦ μακαρίου Ἀλεξάνδρου τοῦ γενομένου ἐπισκόπου Ἀλεξανδρείας καθῃρῆσθαι αὐτὸν καὶ διὰ τὸ καὶ τούτους σὺν αὐτῷ τῆς Ἀρείου μανίας εἶναι καὶ διὰ τὰ ἐπενεχθέντα αὐτοῖς ἐγκλήματα, τούτους παμψηφεὶ καθεῖλεν ἡ ἁγία σύνοδος ἀπὸ τῆς ἐπισκοπῆς· καὶ ἐκρίναμεν μὴ μόνον αὐτοὺς ἐπισκόπους μὴ εἶναι, ἀλλὰ μηδὲ κοινωνίας μετὰ τῶν πιστῶν αὐτοὺς καταξιοῦσθαι. Τοὺς γὰρ χωρίζοντας τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας καὶ θεότητος τὸν υἱὸν καὶ ἀπαλλοτριοῦντας τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ πατρὸς χωρίζεσθαι ἀπὸ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας προσήκει καὶ ἀλλοτρίους εἶναι τοῦ Χριστιανῶν ὀνόματος. ἔστωσαν τοίνυν καὶ ἡμῖν καὶ πᾶσιν ἀνάθεμα, διὰ τὸ κεκαπηλευκέναι αὐτοὺς τὸν λόγον τῆς ἀληθείας. Ἀποστολικὸν γάρ ἐστι παράγγελμα· «εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ´ ὃ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω». Τούτοις μηδένα κοινωνεῖν παραγγείλατε· « Οὐδεμία γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος». Τούτους πάντας μακρὰν ποιεῖτε· « Οὐδεμία γὰρ συμφωνία Χριστῷ πρὸς Βελίαρ». Καὶ φυλάξασθε, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί, μήτε γράφειν πρὸς αὐτοὺς μήτε γράμματα παρ´ αὐτῶν δέχεσθαι. Σπουδάσατε δὲ καὶ ὑμεῖς, ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ καὶ συλλειτουργοί, ὡς τῷ πνεύματι παρόντες τῇ συνόδῳ ἡμῶν συναινέσαι καὶ ψηφίσασθαι δι´ ὑπογραφῆς ὑμετέρας, ὑπὲρ τοῦ παρὰ πάντων τῶν ἁπανταχοῦ συλλειτουργῶν ἡμῶν ὁμοφωνίαν διασώζεσθαι.

Ἀποκηρύττομεν δὲ ἐκείνους καὶ ἐξορίζομεν τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας τοὺς διαβεβαιουμένους ὅτι θεός ἐστιν δηλονότι ὁ Χριστός, ἀλλὰ μὴν ἀληθινὸς θεὸς οὐκ ἔστιν, ὅτι υἱός ἐστιν, ἀλλὰ ἀληθινὸς υἱὸς οὐκ ἔστιν, ὅτι γεννητός ἐστιν ἅμα καὶ γενητός. Οὕτως γὰρ ἑαυτοὺς νοεῖν τὸν γεγεννημένον ὁμολογοῦσιν, ὅτι οὕτως εἶπον· «τὸ γεγεννημένον γεγενημένον ἐστίν», καὶ ὅτι, τοῦ Χριστοῦ πρὸ αἰώνων ὄντος, διδόασιν αὐτῷ ἀρχὴν καὶ τέλος, ὅπερ οὐκ ἐν καιρῷ, ἀλλὰ πρὸ παντὸς χρόνου ἔχει. Καὶ ὑπόγυον δὲ δύο ἔχεις ἀπὸ τῆς ἀσπίδος τῆς Ἀρειανῆς ἐγεννήθησαν, Οὐάλης καὶ Οὐρσάκιος· οἵ τινες καυχῶνται καὶ οὐκ ἀμφιβάλλουσι λέγοντες ἑαυτοὺς Χριστιανοὺς εἶναι καὶ ὅτι ὁ λόγος καὶ ὅτι τὸ πνεῦμα καὶ ἐσταυρώθη καὶ ἐσφάγη καὶ ἀπέθανεν καὶ ἀνέστη καί, ὅπερ τὸ τῶν αἱρετικῶν σύστημα φιλονεικεῖ, διαφόρους εἶναι τὰς ὑποστάσεις τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος καὶ εἶναι κεχωρισμένας.

Ἡμεῖς δὲ ταύτην παρειλήφαμεν καὶ δεδιδάγμεθα, ταύτην ἔχομεν τὴν καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν παράδοσιν καὶ πίστιν καὶ ὁμολογίαν· μίαν εἶναι ὑπόστασιν, ἣν αὐτοὶ οἱ αἱρετικοὶ οὐσίαν προσαγορεύουσι, τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος. Καὶ εἰ ζητοῖεν, τίς τοῦ υἱοῦ ἡ ὑπόστασίς ἐστιν, ὁμολογοῦμεν ὡς αὕτη [ἦν] ἡ μόνη τοῦ πατρὸς ὁμολογουμένη, καὶ μηδέ ποτε πατέρα χωρὶς υἱοῦ μηδὲ υἱὸν χωρὶς πατρὸς γεγενῆσθαι μηδὲ εἶναι δύνασθαι ὅ ἐστι λόγος πνεῦμα. Ἀτοπώτατον γάρ ἐστι λέγειν ποτὲ πατέρα μὴ γεγενῆσθαι· πατέρα χωρὶς υἱοῦ μήτε ὀνομάζεσθαι μήτε εἶναι δύνασθαι, ἔστιν αὐτοῦ τοῦ υἱοῦ μαρτυρία· «ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί» καὶ «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν». Οὐδεὶς ἡμῶν ἀρνεῖται τὸ «γεγεννημένον», ἀλλά τισιν γεγεννημένον, παντάπασιν ἅπερ ἀόρατα καὶ ὁρατὰ προσαγορεύεται, γεννηθέντα τεχνίτην καὶ ἀρχαγγέλων καὶ ἀγγέλων καὶ κόσμου καὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει, ὅτι φησίν· « Ἡ πάντων τεχνῖτις ἐδίδαξέ με σοφία» καὶ «πάντα δι´ αὐτοῦ ἐγένετο». Οὐ πάντοτε γὰρ εἶναι ἠδύνατο εἰ ἀρχὴν ἔλαβεν, ὅτι ὁ πάντοτε ὢν ἀρχὴν οὐκ ἔχει λόγος, θεὸς δὲ οὐδέποτε ὑπομένει τέλος. Οὐ λέγομεν τὸν πατέρα υἱὸν εἶναι οὐδὲ πάλιν τὸν υἱὸν πατέρα εἶναι· ἀλλ´ ὁ πατὴρ πατήρ ἐστι καὶ ὁ υἱὸς πατρὸς υἱός. Ὁμολογοῦμεν δύναμιν εἶναι τοῦ πατρὸς τὸν υἱόν· ὁμολογοῦμεν τὸν λόγον θεοῦ πατρὸς εἶναι, παρ´ ὃν ἕτερος οὐκ ἔστιν, καὶ τὸν λόγον ἀληθῆ θεὸν καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν. Ἀληθῆ δὲ υἱὸν παραδιδόαμεν, ἀλλ´ οὐχ ὥσπερ οἱ λοιποὶ υἱοὶ προσαγορεύονται τὸν υἱὸν λέγομεν, ὅτι ἐκεῖνοι ἢ διὰ τοῦτο θεοὶ εἶεν τοῦ ἀναγεννᾶσθαι χάριν ἢ διὰ τὸ καταξιωθῆναι υἱοὶ προσαγορεύονται, οὐ διὰ τὴν μίαν ὑπόστασιν, ἥτις ἐστὶ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ. Ὁμολογοῦμεν καὶ μονογενῆ καὶ πρωτότοκον· ἀλλὰ μονογενῆ τὸν λόγον, ὃς πάντοτε ἦν καὶ ἔστιν ἐν τῷ πατρί· τὸ πρωτότοκος δὲ τῷ ἀνθρώπῳ. Διαφέρει δὲ τῇ κοινῇ κτίσει, ὅτι καὶ πρωτότοκος ἐκ τῶν νεκρῶν. Ὁμολογοῦμεν ἕνα εἶναι θεόν, ὁμολογοῦμεν μίαν πατρὸς καὶ υἱοῦ θεότητα. Οὐδέ τις ἀρνεῖταί ποτε τὸν πατέρα τοῦ υἱοῦ μείζονα, οὐ δι´ ἄλλην ὑπόστασιν, οὐ διὰ τὴν διαφοράν, ἀλλ´ ὅτι αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς μεῖζόν ἐστι τοῦ υἱοῦ. Αὕτη δὲ αὐτῶν ἡ βλάσφημος καὶ διεφθαρμένη ἑρμηνεία, τούτου ἕνεκα εἰρηκέναι αὐτὸν φιλονεικοῦσιν «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» διὰ τὴν συμφωνίαν καὶ τὴν ὁμόνοιαν.

Κατέγνωμεν πάντες οἱ καθολικοὶ τῆς μωρᾶς καὶ οἰκτρᾶς αὐτῶν διανοίας. Ὥσπερ ἄνθρωποι θνητοὶ ἐπειδὴ διαφέρεσθαι ἤρξαντο προσκεκρουκότες διχονοοῦσι καὶ εἰς διαλλαγὴν ἐπάνεισιν, οὕτως διάστασις καὶ διχόνοια μεταξὺ πατρὸς θεοῦ παντοκράτορος καὶ τοῦ υἱοῦ εἶναι δύναται, λέγουσιν· ὅπερ ἀτοπώτατον καὶ νοῆσαι καὶ ὑπολαβεῖν. Ἡμεῖς δὲ καὶ πιστεύομεν καὶ διαβεβαιούμεθα καὶ οὕτω νοοῦμεν, ὅτι ἡ ἱερὰ φωνὴ ἐλάλησεν « Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν» καὶ διὰ τὴν τῆς ὑποστάσεως ἑνότητα, ἥτις ἐστὶ μία τοῦ πατρὸς καὶ μία τοῦ υἱοῦ. Καὶ τοῦτο δὲ πιστεύομεν πάντοτε, ἀνάρχως καὶ ἀτελευτήτως τοῦτον μετὰ τοῦ πατρὸς βασιλεύειν καὶ μὴ ἔχειν μήτε χρόνον μήτε ἔκλειψιν αὐτοῦ τὴν βασιλείαν, ὅτι ὃ πάντοτε ἔστιν οὐδέ ποτε τοῦ εἶναι ἤρξατο οὐδὲ ἐκλείπειν δύναται.

Πιστεύομεν καὶ παραλαμβάνομεν τὸν παράκλητον τὸ ἅγιον πνεῦμα, ὅπερ ἡμῖν αὐτὸς ὁ κύριος καὶ ἐπηγγείλατο καὶ ἔπεμψεν. Καὶ τοῦτο πιστεύομεν πεμφθέν· καὶ τοῦτο οὐ πέπονθεν, ἀλλ´ ὁ ἄνθρωπος ὃν ἐνεδύσατο, ὃν ἀνέλαβεν ἐκ Μαρίας τῆς παρθένου, τὸν ἄνθρωπον τὸν παθεῖν δυνάμενον· ὅτι ἄνθρωπος θνητός, θεὸς δὲ ἀθάνατος. Πιστεύομεν ὅτι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀνέστη οὐχ ὁ θεὸς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ´ ὁ ἄνθρωπος ἐν τῷ θεῶ ἀνέστη, ὅντινα καὶ προσήνεγκε τῷ πατρὶ ἑαυτοῦ δῶρον, ὃν ἠλευθέρωσεν. Πιστεύομεν δὲ ὅτι εὐθέτῳ καιρῷ καὶ ὡρισμένῳ πάντας καὶ περὶ πάντων αὐτὸς κρινεῖ. Τοσαύτη δέ ἐστιν αὐτῶν ἡ ἄνοια καὶ οὕτω παχεῖ σκότῳ ἡ διάνοια αὐτῶν ἐκτετύφλωται, ἵνα μὴ δυνηθῶσιν ἰδεῖν τὸ φῶς τῆς ἀληθείας. Οὐ συνιᾶσιν ᾧ λόγῳ εἴρηται «ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσι». Σαφές ἐστι διὰ τί ἕν· ὅτι οἱ ἀπόστολοι πνεῦμα ἅγιον τοῦ θεοῦ ἔλαβον· ἀλλ´ ὅμως αὐτοὶ οὐκ ἦσαν πνεῦμα, οὐδέ τις αὐτῶν ἢ λόγος ἢ σοφία ἢ δύναμις ἦν οὐδὲ μονογενὴς ἦν. «ὥσπερ» φησίν «ἐγὼ καὶ σὺ ἕν ἐσμεν, οὕτως καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν». Ἀλλ´ ἀκριβῶς διέστειλε ἡ θεία φωνή· «ἐν ἡμῖν ἓν ὦσι» φησίν· οὐκ εἶπεν· «ὥσπερ ἡμεῖς ἕν ἐσμεν, ἐγὼ καὶ ὁ πατήρ»· ἀλλ´ οἱ μαθηταὶ ἐν ἑαυτοῖς σύζυγοι καὶ ἡνωμένοι ἕν εἰσι τῇ πίστει, τῇ ὁμολογίᾳ, 〈ἵνα〉 καὶ ἐν τῇ χάριτι καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τῇ τοῦ θεοῦ πατρὸς καὶ τῇ τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν συγχωρήσει καὶ ἀγάπῃ ἓν εἶναι δυνηθῶσιν. »

Ἐκ τῶνδε τῶν γραμμάτων ἔστι μαθεῖν τῶν μὲν κατηγόρων τὴν συκοφαντίαν, τῶν δὲ πάλαι δικασάντων τὴν ἀδικίαν, καὶ πρὸς τούτοις τῶν δογμάτων τὴν ὑγείαν. Οὐ γὰρ μόνον τὰ περὶ τῆς θείας ἡμᾶς ἐδίδαξαν φύσεως οἱ μακάριοι πατέρες, ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ τῆς οἰκονομίας διδασκαλίαν προσήνεγκαν. Ταῦτα ὁ Κώνστας μεμαθηκὼς ἠθύμησε μὲν τοῦ ἀδελφοῦ τὴν εὐκολίαν ὁρῶν, ἐχαλέπηνε δὲ κατὰ τῶν ταῦτα τετυρευκότων καὶ τὴν βασιλέως ἠπατηκότων εὐχέρειαν. Δύο δὴ οὖν τῶν εἰς τὴν Σαρδικὴν συνεληλυθότων ἐκλεξάμενος ἐπισκόπους πρὸς τὸν ἀδελφὸν μετὰ γραμμάτων ἀπέστειλεν· συναπέστειλε δὲ αὐτοῖς καὶ στρατηγὸν (Σαλιανὸς δὲ τούτῳ ὄνομα ἦν), ὃς εὐσεβείᾳ τε καὶ δικαιοσύνῃ διέλαμπεν. Τὰ δὲ γράμματα οὐ παραίνεσιν μόνον εἶχε καὶ συμβουλήν, ἀλλὰ καὶ ἀπειλὴν εὐσεβεῖ πρέπουσαν βασιλεῖ. Πρῶτον μὲν γὰρ ἐπέστειλε τῷ ἀδελφῷ τοῖς ἐπισκόποις τὰς ἀκοὰς ὑποσχεῖν καὶ τὰς ὑπὸ Στεφάνου καὶ τῶν ἄλλων τολμωμένας παρανομίας μαθεῖν, καὶ μέντοι καὶ Ἀθανάσιον ἀποδοῦναι τῇ ποίμνῃ, δήλης καὶ τῆς συκοφαντίας γεγενημένης καὶ τῆς τῶν πάλαι δικασάντων παρανομίας καὶ δυσμενείας. Προστέθεικε δέ, ὡς, εἰ μὴ πεισθείη καὶ τὰ δίκαια πράξοι, αὐτὸς τὴν Ἀλεξάνδρειαν καταλήψεται καὶ τὸν Ἀθανάσιον ἀποδώσει τοῖς ποθοῦσι προβάτοις καὶ τῶν δυσμενῶν ἐξελάσει τὸ στῖφος. Ταύτην δεξάμενος ὁ Κωνστάντιος τὴν ἐπιστολήν (ἐν Ἀντιοχείᾳ δὲ τηνικαῦτα ἐτύγχανεν ὤν), ὑπέσχετο δράσειν ἅπερ ὁ τῶν ὠδίνων ἐπήγγειλε κοινωνός. Ἀλλ´ ἐπὶ τούτοις ἀλγήσαντες οἱ τῇ ἀληθείᾳ πολεμεῖν εἰωθότες τὸ παμμίαρον ἐκεῖνο καὶ δυσσεβὲς κατεσκεύασαν δρᾶμα. Κατήχθη μὲν γὰρ παρὰ τὴν ὑπώρειαν τῶν ἀρχιερέων ἡ ξυνωρίς, ὁ δὲ στρατηγὸς καταγωγὴν ἑτέραν εἰλήφει.

* Source: / Πηγή: remacle.org. *

• * Cuthbert H. Turner [1860–1930],
  "The Genuineness of the Sardican Canons",
  Journal of Theological Studies 3 No 11 (April 1902): 370-397.
  [Eng/Αγγλ, PDF]

*

Emperor Constantine’s very mixed blessings /Η πολύ ανάμεικτη ευλογία του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου

Flavius Valerius Aurelius Constantinus—commonly known as Constantine I—was emperor of Rome from 306 until his death in 337. The Orthodox Catholic Church recognizes Constantine as a saint, the Roman Catholic Church does not. While this reflects substantial differences in evaluation, both Eastern and Western Catholics have long esteemed the emperor’s contributions to the security, prosperity, and power of Christianity, and writers in both traditions routinely refer to him as “Constantine the Great.”

However in later, more skeptical centuries, many historians echoed the attack on Constantine made by the emperor Julian the Apostate (331–363) during his quixotic and brief effort to reestablish paganism: Julian denounced Constantine as an insincere and self-indulgent tyrant. Thus generations of scholars rejected the authenticity of Constantine’s conversion, dismissed his support of Christianity as cynical, and condemned the unity he attempted to impose on the church. A leading critic was Jacob Burckhardt (1818–1897), who wrote: “Attempts have been made to penetrate the religious consciousness of Constantine and to construct a hypothetical picture of the changes in his religious convictions. Such efforts are futile. In a genius driven without surcease by ambition and lust for power there can be no question of religiosity; such a man is essentially unreligious, even if he pictures himself standing in the midst of a churchly community.... [A]ll of his energies, spiritual as well as physical, are devoted to the great goal of domination.” Then Burckhardt summed up Constantine as “a calculating politician who shrewdly employed all available physical resources and spiritual powers to the end of maintaining himself and his rule.”

This chapter opens by noting the reasons why recent historians have returned to a more complimentary view of Constantine’s conversion and his commitment to Christianity. It then assesses the benefits Constantine heaped upon the church—his massive church-building program all across the empire, as well as the privileges and power he conferred upon the clergy. Then it will be seen that Constantine’s imposition of doctrinal unity on Christianity created a tradition of crushing dissent. Remarkably, all the while he led religious intolerance within Christianity, he extolled tolerance of paganism. Finally, Constantine’s embrace of Christianity was interpreted in Persia to mean that all local Christians were potential traitors during wars with the empire, thus initiating decades of bloody persecution.

* Rodney Stark,
The Triumph of Christianity: How the Jesus Movement Became the World's Largest Religion
[Ο Θρίαμβος του Χριστιανισμού: Πώς το Κίνημα του Ιησού Έγινε η Μεγαλύτερη Θρησκεία του Κόσμου],
HarperOne 2011,
p./σ. 169, 170.

History sources seen through orthodox spectacles /Πηγές ιστορίας ιδωμένες μέσα από oρθόδοξα πρίσματα

These dominant forms of Judaism and Christianity determined which sources were transmitted from antiquity, and thus they profoundly influenced the formative tradition of Western culture. For the historian of antiquity, this situation produces a closed circle in two respects:

a. The actual textual corpus is "filtered." What was transmitted to the present was for the most part such as reinforced the claims and position of the eventually dominant varieties of Christianity and Judaism. Concepts like canon, apostolic authority, and oral Torah provided an ideological underpinning for this endeavour. The books that survived were those visible through the spectacles of orthodoxy, and they were often, through one strategy or another, provided with the imprimatur of divine authority.

b. The preserved data are themselves selected by the orthodoxies of a period later than that of their creation, and scholars perceive in them evidence that accords with and buttresses those orthodoxies. Indeed, it is those orthodoxies that have formed the cultural context of the scholars' own days, for, to a great extent, the scholars' contemporary cultural context determines what they perceive. Consequently, they tend to privilege the elements that are in focus through those particular "spectacles," even if other phenomena are present in the same data. This selectivity is, for the most part, not deliberate.

Αυτές οι κυρίαρχες μορφές ιουδαϊσμού και χριστιανισμού καθόρισαν ποιες πηγές θα μεταδοθούν από την αρχαιότητα και έτσι επηρέασαν βαθιά τη διαμορφωτική παράδοση του δυτικού πολιτισμού. Για τον ιστορικό που μελετάει την αρχαιότητα, η κατάσταση αυτή δημιουργεί ένα κλειστό κύκλο με δύο σημεία αναφοράς:

α. Το κειμενικό corpus καθαυτό έχει «φιλτραριστεί». Αυτό που μεταδόθηκε τελικά ως την εποχή μας ήταν ως επί το πλείστον ό,τι θα ενίσχυε τους ισχυρισμούς και τη θέση των τελικά κυρίαρχων μορφών χριστιανισμού και ιουδαϊσμού. Έννοιες όπως ο κανόνας, η αποστολική αυθεντία και η προφορική Τορά παρείχαν το ιδεολογικό υπόστρωμα για την ανάπτυξη αυτού του εγχειρήματος. Τα βιβλία που επέζησαν ήταν όσα μπορούσαν να ιδωθούν μέσα από το πρίσμα της ορθοδοξίας και συχνά παρέχονταν, μέσω της μιας στρατηγικής ή της άλλης, με την επικύρωση της θεϊκής εξουσίας.

β. Τα δεδομένα που διασώθηκαν έχουν επιλεχθεί καθαυτά από τις ορθοδοξίες που ήταν μεταγενέστερες από εκείνες της περιόδους συγγραφής τους και οι μελετητές προσλαμβάνουν από αυτά στοιχεία που εναρμονίζονταν και υποστήριζαν αυτές τις ορθοδοξίες. Πράγματι, αυτές οι ορθοδοξίες είναι που διαμόρφωσαν το πολιτιστικό πλαίσιο των ημερών που έζησαν οι ίδιοι οι μελετητές, διότι, σε μεγάλο βαθμό, το σύγχρονό τους πολιτιστικό πλαίσιο καθόρισε αυτά που προσλάμβαναν. Κατά συνέπεια, τείνουν να ευνοούν τα στοιχεία που βρίσκονται στο επίκεντρο μέσα από το δικό τους πρίσμα, έστω κι αν υφίστανται και άλλα φαινόμενα στα ίδια δεδομένα. Η επιλεκτικότητα αυτή, ως επί το πλείστον, δεν ήταν εκ προθέσεως.

* Michael E. Stone,
Ancient Judaism: New Visions and Views

[Αρχαίος Ιουδαϊσμός: Νέες Οπτικές και Απόψεις],

Eerdmans, 2011,
p./σ. 11.

Montanism (The New Prophecy) & its violent end /Ο Μοντανισμός (Νέα Προφητεία) & το βίαιο τέλος του

For almost four centuries, between ca. 165 to ca. 550 C.E., this area was also the administrative and religious center of a Christian prophetic movement known as Montanism which spread throughout most of the Roman Empire. Called “The New Prophecy” by its supporters and “The Phrygian Sect” by its orthodox Christian opponents, the movement was eventually called “Montanism” after one of its three original founders, a man named Montanus. The other two founders were the prophetesses Maximilla and Priscilla.

Montanism did not differ greatly from other forms of early Christianity. In terms of major Christian doctrines, Montanists did not differ at all from orthodox Christians. Montanists did, however, believe that, through their prophets, they had received new revelation about the way in which Christians should live their daily lives. On the whole, Montanists were more strict than most Christians in their ethical practices. For example, they fasted for longer periods, encouraged an ascetic lifestyle, and refused to allow remarriage after divorce or even after the death of one’s husband or wife.

While much of what Montanists practiced was seen as too restrictive by their fellow Christians, these same Christians also found some of Montanism’s other practices too liberal. For example, Montanism repudiated traditional gender roles and encouraged women to participate fully in all aspects of the movement. One of the Montanists’ late fourth-century opponents, bishop Epiphanius of Salamis in Cyprus, complained:

Among them women are bishops and women are presbyters and the like; as there is no difference, they say, “In Christ Jesus there is  neither male nor female” (Haer. 49.2.5).

Orthodox Christians were also upset at the way in which Montanus, Maximilla, and Priscilla prophesied. Their oracles were often delivered while they were in an ecstatic trance, and sometimes they “babbled strangely” (Anonymous, Frag. in Eusebius, Hist. eccl. 5.16.7-8). The same, now unknown, writer whose anti-Montanist treatise is partly preserved in Eusebius of Caesarea’s Historia ecclesiastica, also reports that Montanus was a recent convert to Christianity (Anonymous, Frag. in Eus., Hist. eccl. 5.16.7). Jerome’s late fourth-century description of Montanus as a “castrated half-man” (Ep. 41.4) has suggested to some scholars that Montanus, before his conversion, may have been a priest of the Phrygian mother goddess Cybele. A more probable scenario is that Montanus had been a priest of Apollo, as claimed by the Dialogue Between a Montanist and an Orthodox (4.5; cf. 4.6 and Pseudo-Didymus, Trin. 3.41.3). If so, Montanus had held a prominent religious and cultural position in his community prior to becoming a Christian. Irrespective of whether he had actually held one of these offices, as claimed by the fourth-century sources, it seems likely that practices associated with popular Phrygian cults influenced Phrygian Montanism —although not necessarily the Montanism that spread rapidly to other parts of the Roman Empire. [...]

A shrine containing “the bones of Montanus and the women” (IMont 2; cf. IMont 1) was erected in Pepouza—probably as early as the 180s. Epiphanius reports that, in his day (ca. 377), Montanist pilgrims visited Pepouza (Haer. 48.14.1). The final version of the shrine was destroyed by John of Ephesus in ca. 550 when soldiers placed at his disposal by the emperor Justinian I (527-565) burnt the relics and confiscated the latest known Montanist churches in Pepouza (IMont 1-2).

One of the churches confiscated was the Montanist cathedral—the seat of the Montanist patriarch (Jerome, Ep. 41.3; cf. Cod. Just. I.5.20.3; IMont 77). There was at least one other Montanist church building in Pepouza at the time of the persecution under John of Ephesus (IMont 1). This church, resulting from the formation of Montanist subsects, may date from the fourth century. The (however frequently unreliable) anonymous author of a fifth century book called Praedestinatorum haeresis, who is commonly referred to as Praedestinatus, reported in ca. 450 that he had heard of “two churches in the same city of Pepouza, that of Quintilla and that of Priscilla” (Haer. 1.27). Priscilla was the third of the original founders of Montanism. Quintilla was a later Montanist prophetess.

* William Tabbernee & Peter Lampe,
Pepouza and Tymion: The Discovery and Archeological Exploration of a Lost Ancient City and an Imperial Estate,
[Πέπουζα και Τύμιον: Η Ανακάλυψη και η Αρχαιολογική Εξερεύνηση μιας Χαμένης Αρχαίας Πόλης και μιας Αυτοκρατορικής Επικράτειας]
Walter de Gruyter, 2008,
pp./σσ. 1, 4, 16.

Ο Γρηγόριος Νεοκαισαρείας (ο Θαυματουργός) & οι μαζικές μεταστροφές στον χριστιανισμό στα μέσα του 3ου αιώνα /Gregory of Neocaesarea (the Wonderworker) & the mass conversion to Christianity at mid-3rd cent.

When Gregory [Thaumaturgus] arrived in Pontus, said the local tradition, he found only seventeen Christians. When he died, he left only seventeen pagans. These stories of mass conversion have often been used as history, the first clear hint, it is felt, of a rising tide of Christianity in the mid-third century which was to sweep Constantine with it, some sixty years later. To a great modern historian of Christianity's expansion, they have seemed an "extremely instructive sketch of the way in which the mission was carried out and how paganism was 'overcome,' or absorbed." Yet wherever we can test the panegyric's stories, they are mistaken. They ignore Gregory's own description of his early years. They allege that both his parents died, that he became a Christian when he first saw how the philosophers disagreed to no purpose, that he studied in Alexandria, that he met Firmilian of Cappadocia, then Origen. The stories had outgrown Gregory's own letter, which the panegyric did not consult.

Όταν ο Γρηγόριος [ο Θαυματουργός] έφτασε στον Πόντο, αναφέρει η τοπική παράδοση, βρήκε μόνο εβδομήντα χριστιανούς. Όταν πέθανε, άφησε πίσω του μόνο εβδομήντα παγανιστές. Αυτές οι ιστορίες μαζικής μεταστροφής συχνά έχουν χρησιμοποιηθεί ως ιστορία, πιστεύεται ότι αποτελούν την πρώτη σαφή ένδειξη ενός αυξανόμενου κύματος του χριστιανισμού στα μέσα του τρίτου αιώνα το οποίο επρόκειτο να συμπαρασύρει μαζί του και τον Κωνσταντίνο, περίπου εξήντα χρόνια αργότερα. Ένας μεγάλος σύγχρονος ιστορικός της εξάπλωσης του χριστιανισμού τις θεώρησε ως μια «εξαιρετικά εποικοδομητική σκιαγράφηση του τρόπου με τον οποίο εκτελέστηκε η αποστολή και του πώς ο παγανισμός "υπερνικήθηκε" ή απορροφήθηκε». Εντούτοις, όποτε είναι δυνατό να ελεγχθούν οι ιστορίες των πανηγυρικών λόγων, αυτές είναι εσφαλμένες. Αγνοούν την περιγραφή και αυτού του Γρηγόριου για τα νεότερα χρόνια του. Εικάζουν ότι και οι δύο γονείς του πέθαναν, ότι έγινε χριστιανός όταν είδε για πρώτη φορά το πώς διαφωνούσαν μεταξύ τους οι φιλόσοφοι άσκοπα, ότι είχε σπουδάσει στην Αλεξάνδρεια, ότι είχε συναντήσει τον Φιρμιλιανό Καππαδοκίας και κατόπιν τον Ωριγένη. Οι ιστορίες ξεπέρασαν και την επιστολή του ίδιου του Γρηγορίου, την οποία ο πανηγυρικός δεν συμβουλεύτηκε καν.

* Robin Lane Fox,
Pagans and Christians in the Mediterranean World from the second century AD to the conversion of Constantine
[Παγανιστές και Χριστιανοί στον Κόσμο της Μεσογείου από το δεύτερο αιώνα μ.Χ. ως τη μεταστροφή του Κωνσταντίνου],
Penguin Books, 2006
p./σ. 530.

How did the Church evolve from the representative of peaceful philosophy of Christ into an authoritarian worldly power ?Πώς μετατράπηκε η Εκκλησία από εκπρόσωπος της φιλειρηνικής φιλοσοφίας του Χριστού σε αυταρχική κοσμική εξουσία ;

How did the Church evolve from the representative of peaceful philosophy of Christ into such an authoritarian worldly power? In the matter of its response to heresy, the Church’s progression from nonviolence all the way to burning people at the stake has to be traced through the time when the Church aligned itself with the power of the Roman Empire to become the Roman Catholic Church. The point of view that heresy and other crimes against God or the Church deserved a death sentence emerged around the end of the 4th century. Before that, excommunication was considered an appropriate punishment for non-temporal crime. St. Optatus of Mileve was the first to cite Old Testament examples to justify a sentence of death.

From the early Church and its initial temporal tolerance of heresy, changes in opinion led, over the course of some 1,000 years, to the founding of the Inquisition (from the Latin inquiro, to inquire) as a permanent Church-based judicial institution. Originally based on the search for heretics, alchemists, and witches, the Inquisition system soon became useful as a means for punishing political enemies or seizing land and wealth. Punishments varied over time based on the approach of individual inquisitors and guidelines from various popes.

The evolution of the Inquisition can be traced through three schools in Church thinking. As expressed by notables of the 4th and 5th centuries including St. Augustine, St. Ambrose, and Pope Leo I (440–461), the earliest prevailing view was that it was contrary to Christian belief to punish heretics physically, with excommunication the preferred response. The second stage, which applied through the worst periods of the Inquisition, was based on the writings of Optatus of Mileve, who first cited Old Testament scripture as justification for the death penalty as punishment for heresy. The outlook was applied in the punishment of Priscillian, 4th century Bishop of Avila, generally thought to be the first Christian executed for heresy. This execution, in 385, marked a significant change in direction from the earlier belief shunning temporal punishment. In the third stage, the death penalty was viewed once more as contrary to Christian belief.

* Michael C. Thomsett,
The Inquisition: A History
[Η Ιερά Εξέταση: Η Ιστορία της],
McFarland, 2010,
p./σ. 3.

What happened to the acts of the Orthodox patriarchates? A memory blank & the oddments in Acta et diplomata Graeca series /Τι απέγιναν τα πρακτικά των Ορθόδοξων πατριαρχείων; Ένα κενό μνήμης & τα απομεινάρια στη συλλογή Acta et diplomata Graeca

«Τα πρακτικά των Πατριαρχείων των καθ' ημάς ορθοδόξων Εκκλησιών απωλέσθησαν σχεδόν πάντα. Μέρος των πρακτικών της εν Κωνσταντινουπόλει Μ. Εκκλησίας μετά και άλλων διαφόρων εγγράφων εξεδόθη εσχάτως υπό τον τίτλον Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta ediderunt Franciscus Miklosich [Franc Miklošič] et Josephus Mueller [Joseph Müller]».

—Φιλόθεος Βρυέννιος,
Εἰσαγωγῆ εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν Ἱστορίαν, σ. 10.

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta Patriarchatus Constantinopolitani, MCCCXV-MCCCCII, e condicibus manuscriptis Bibliothecae Palatinae Vindobonensis, Vol./Τόμ. 1 (1860)

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta Patriarchatus Constantinopolitani, MCCCXV-MCCCCII, e condicibus manuscriptis Bibliothecae Palatinae Vindobonensis, Vol./Τόμ. 2 (1862)

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta et diplomata res Graecas Italasque illustrantia, Vol./Τόμ. 3 (1865)

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta et diplomata monasteriorum et ecclesiarum orientis, Vol./Τόμ. 4 (1871)

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta et diplomata monasteriorum et ecclesiarum orientis, Vol./Τόμ. 5 (1887)

* Acta et diplomata Graeca medii aevi sacra et profana collecta: Acta et diplomata monasteriorum et ecclesiarum orientis, Vol./Τόμ. 6 (1890)

[Ελληνικά/Greek, PDF]



Also, here. / Επίσης, εδώ.

Βοήθεια για την Αϊτή: Δώστε γεναιόδωρα αλλά συνετά / Helping Haiti: Give generously but wisely

Ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για τις φιλανθρωπικές δωρεές προς τους Αϊτινούς που πλήχτηκαν από τον σεισμό, στο οποίο περιγράφονται οι τρόποι και ο βαθμός αποτελεσματικότητας των συνεισφορών που έγιναν από διάφορες χριστιανικές εκκλησίες.

A really interesting article concerning the charity sent to the Haitian victims of the earthquake, describing the ways and the degree of the effectiveness of these donations made by various Christian denominations.

* Bill Underwood,
«Helping Haiti: Give generously but wisely»,
[Βοήθεια προς την Αϊτή: Δώστε γεναιόδωρα αλλά συνετά],
Phoenix Signs of the Times Examiner, January 26th/26ης Ιανουαρίου 2010.

Βιβλιοπαρουσίαση / Book review: Ray Abrams, Preachers Present Arms

Ray Abrams,

Preachers Present Arms:

The Role of the American Churches and Clergy
in World Wars I and II

with Some Observations on the War in Vietnam,

[Οι Κήρυκες Παρουσιάζουν Όπλα:
Ο Ρόλος των Αμερικανικών Εκκλησιών και του Κλήρου
στον Α' και Β' Παγκόσμιο Πόλεμο
με Κάποιες Παρατηρήσεις για τον Πόλεμο του Βιετνάμ]

Scottdale, Pennsylvania: Herald Press / Wipf & Stock Publishers,
1969 / 2009. 354 pp.

«After nearly forty years Abrams' book remains a classic in its field. Its special appeal is to clergymen who want to see how religion responds to the acute tensions of war; to sociologists who are interested in the processes by which public opinion is formed; and to historians who welcome illumination on the domestic scene of World War I days. Students of church-state relations in America found it a rich source of information. The New York Times called it a "unique piece of sociologic investigation" and went on to cite the author's six years of painstaking labor to gather and classify the immense body of materials. Though called "painful reading" by another reviewer in the Crozer Quarterly, Dr. Abrams was also commended for not showing "rancor or bitterness, not even a desire to blame"».

[«Μετά από σχεδόν σαράντα χρόνια το βιβλίο του Abrams παραμένει κλασικό στο είδος του. Αφορά ιδιαίτερα στους κληρικούς οι οποίοι θέλουν να κατανοήσουν το πώς αντιδράει η θρησκεία στην οξεία ένταση του πολέμου· στους κοινωνιολόγους που ενδιαφέρονται για τις διαδικασίες μέσω των οποίων διαμορφώνεται η κοινή γνώμη· και στους ιστορικούς οι οποίοι καλοδέχονται τη διαφώτιση στο εσωτερικό σκηνικό των ημερών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι σπουδαστές των σχέσεων εκκλησίας-κράτους στην Αμερική το έχουν βρει ενδιαφέρουσα πηγή πληροφοριών. Οι New York Times το αποκάλεσαν "μοναδικό πόνημα κοινωνιολογικής έρευνας" και κατόπιν παρέθεσαν τις επίπονες προσπάθειες έξι ετών για να συγκεντρωθεί και να ταξινομηθεί ο τεράστιος όγκος του υλικού. Αν και το αποκάλεσε "επώδυνο ανάγνωσμα" ένας άλλος κριτικός της Crozer Quarterly, ο Δρ. Abrams επαινέθηκε επίσης επειδή δεν επέδειξε "υστεροβουλία ή πικρία, ούτε καν επιθυμία να μεμφθεί"».]

* Grant M. Stoltzfus, Book review, Journal of Church and State, 1969 11(3):527-529; doi:10.1093/jcs/11.3.527. [Also/Επίσης, PDF]

Επίσης, για την πρώτη έκδοση του 1933:

* William Warren Sweet, Book review, The Journal of Religion, The University of Chicago Press, Vol./Τομ. 14, No./Αρ. 2 (Apr./Απρ., 1934), pp./σσ. 220-221.

* Lyford P. Edwards, Book review, The American Journal of Sociology, The University of Chicago Press, Vol./Τόμ. 40, No./Αρ. 2 (Sep./Σεπ., 1934), pp./σσ. 259-260.

* Harold D. Lasswell, Book review, The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, Vol./Τόμ. 172, No./Αρ. 1, 193 (1934), DOI: 10.1177/000271623417200167.

Foto/Φωτο: Αφορά στην πρώτη έκδοση του 1933.

Σημ.: Το στρατιωτικό παράγγελμα "present arms!" (Γαλλ. "présenter armes!") σημαίνει «παρουσιάστε όπλα!» αλλά αποδόθηκε στην ελληνική στρατιωτική ορολογία ως «παρουσιάστε αρμ!».

Όταν η Εκκλησία απέκτησε κοσμική εξουσία / When the Church got wordly power

«The Christians in power acted exactly like their former persecutors. Indeed, existing forms of torture, slavery, and mutilation (e.g., eunuchry) were not abolished, but widely used by the Christian emperors. Nor did Christian ferocity come only from the political officials among its sympathizers. From the beginning, there were violent conflicts within the Church over questions of heresy and leadership. The election of the Bishop of Rome in 366 was settled by the murder of several hundreds of one Christian faction by another; struggles over the Bishoprics of Constantinople and Alexandria were fought out by mobs hurling stones. When the Church felt its strength, its pagan opponents were subject to ferocious violence, as in the case of the philosopher Hypatia».

[«Όταν ανέλαβαν την εξουσία οι Χριστιανοί έπραξαν όπως οι πρώην διώκτες τους. Πράγματι, υπάρχουσες μορφές βασανισμού, η δουλεία, και ο ακρωτηριασμός (πχ ευνουχισμός) δεν καταργήθηκαν, αλλά χρησιμοποιήθηκαν ευρέως από τους χριστιανούς αυτοκράτορες. Ούτε προήλθε η χριστιανική αγριότητα μόνο από τους πολιτικούς αξιωματούχους που βρίσκονταν μεταξύ των φίλα προσκείμενων. Από την αρχή, υπήρχαν βίαιες συγκρούσεις στο εσωτερικό της Εκκλησίας για ζητήματα αίρεσης και ηγεσίας. Η εκλογή του Επισκόπου της Ρώμης το 366 ολοκληρώθηκε με τη δολοφονία αρκετών εκατοντάδων της μίας χριστιανικής παράταξης από την άλλη· η πάλη για τις επισκοπές της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας διεξαγόταν από πλήθη που εκσφενδόνιζαν πέτρες. Όταν η Εκκλησία αντιλήφθηκε τη δύναμή της, οι παγανιστές αντίπαλοί της έγιναν αντικείμενο άγριας βίας, όπως συνέβη στην περίπτωση της φιλοσόφου Υπατίας».]

* Randall Collins,
«Three Faces of Cruelty: Towards a Comparative Sociology of Violence»,
[Τρία Όψεις Σκληρότητας: Προς μια Συγκριτική Κοινωνιολογία της Βίας]
Theory and Society, Springer, Τόμ. 1, Αρ. 4 (Χειμώνας, 1974), σ. 426.

Εκκλησιαστική Ιστορία Ευσέβιου Καισαρείας

«Ότι δὴ οὔτε τὸν πατέρα τις ἔγνω, εἰ μὴ ὁ υἱός, οὔτ' αὖτὸν υἱόν τις ἔγνω ποτὲ κατ' ἀξίαν, εἰ μὴ μόνος ὁ γεννήσας αὐτὸν πατήρ, τό τε φῶς τὸ προκόσμιον καὶ τὴν πρὸ αἰώνων νοερὰν καὶ οὐσιώδη σοφίαν τόν τε ζῶντα καὶ ἐν ἀρχῆι παρὰ τῶι πατρὶ τυγχάνοντα θεὸν λόγον τίς ἂν πλὴν τοῦ πατρὸς καθαρῶς ἐννοήσειεν, πρὸ πάσης κτίσεως καὶ δημιουργίας ὁρωμένης τε καὶ ἀοράτου τὸ πρῶτον καὶ μόνον τοῦ θεοῦ γέννημα, τὸν τῆς κατ' οὐρανὸν λογικῆς καὶ ἀθανάτον στρατιᾶς ἀρχιστράτηγον, τὸν τῆς μεγάλης βουλῆς ἄγγελον, τὸν τῆς ἀρρήτου γνώμης τοῦ πατρὸς ὑπουργόν, τὸν τῶν ἁπάντων σὺν τῶι πατρὶ δημιουργόν, τὸν δεύτερον μετὰ τὸν πατέρα τῶν ὅλων αἴτιον, τὸν τοῦ θεοῦ παῖδα γνήσιον καὶ μονογενῆ, τὸν τῶν γενητῶν ἁπάντων κύριον καὶ θεὸν καὶ βασιλέα τὸ κῦρος ὁμοῦ καὶ τὸ κράτος αὐτῆι θεότητι καὶ δυνάμει καὶ τιμῆι παρὰ τοῦ πατρὸς ὑποδεδεγμένον».

Το ελληνικό κείμενο των 10 βιβλίων της Ἐκκλησιαστικὴς ἱστορίας του εκκλησιαστικού ιστορικού και απολογητή Ευσέβιου Καισαρείας (περ. 260-340) μπορεί να βρεί κανείς στον ιστότοπο της Bibliotheca Augustana.

* Eusebii opera Ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, in Patrologia Graeca 19 - 24, ed. J. P. Migne, Paris 1857.