odium generis humani

The religious separateness of the Jews from the rest of mankind largely  accounts  for the story of their woe. Ιt was this  that earned them the epithet of odium generis humani. Το the pagan, as later  to the Christian, the Jewish way of life was irritating if not sinister: the ]ew would bring no sacrifices, worship no images, refuse to pay divine homage to the Emperor, refrain from eating  with Gentiles, and asso­ciate only with his own kind: "If the Jews be citizens of Alexandria, why do not they worship the same gods with the Alexandrians?" asks Apion indignantly (Josephus, Contra Apionem, II, 6).

* Jakob Jocz,
"Adversus Judaeos: The Jews in History"
["Κατά Ιουδαίων: Οι Ιουδαίοι στην Ιστορία"],
Churchman, Vol. 74, Issue 4, 1960.
[English/Αγγλικά, PDF]

*

Early Christians & the pagan world /Οι πρώτοι χριστιανοί & ο παγανιστικός κόσμος

Αποτελεί κοινή ιστορική παραδοχή, ότι, τους πρώτους τρεις αιώνες της ύπαρξής της, η χριστιανοσύνη αντιμετώπισε ακατάπαυστο και, συχνά, σφοδρό διωγμό ο οποίος έφτασε σε κρεσέντο στις αρχές του τέταρτου αιώνα, αλλά αυτό την εξάπλωσε, παρά την εναντίωση, και μάλιστα την ενίσχυσε. [...] Με πιθανή εξαίρεση τον ιουδαϊσμό, η χριστιανοσύνη είχε τα περισσότερα θύματα μαρτυρίου από κάθε άλλη θρησκεία. Ο Ιησούς προειδοποίησε όσους θα τον ακολουθούσαν ότι τους περίμενε διωγμός, ότι θα αποτελούσε ο ίδιος αιτία διαίρεσης και συγκρούσεων, και τα λόγια του εκπληρώθηκαν πλήρως. Αυτό δεν είναι παράξενο. Τόσο ριζοσπαστικές είναι οι δηλώσεις του Ευαγγελίου, τόσο σαρωτικές είναι οι απαιτήσεις από τον πιστό, τόσο ασυμβίβαστους τούς καθιστά εκείνους που υποτάσσονται σε αυτό, ώστε η εναντίωση, ακόμη και ο διωγμός, είναι αναμενόμενα. [...]

Οι χριστιανοί ήταν αντιμέτωποι με την απαρέσκεια και την ενεργή εναντίωση του παγανιστικού πληθυσμού προς αυτούς. Οι κριτικές αφορούσαν διάφορα ζητήματα αλλά προκαλούνταν ιδιαίτερα από τη μια πλευρά από το το γεγονός ότι δεν συμβιβάζονταν με τον παγανισμό, αλλά διαχώριζαν τον εαυτό τους από αυτόν και κάνοντας το αυτό απομακρύνονταν από ένα μεγάλο μέρος της ενεργούς κοινωνίας, και από την άλλη πλευρά επειδή κέρδιζαν μεταστραφέντες από την κοινωνία και έτσι δεν μπορούσαν παρά να γίνουν αντιληπτοί. Για να αποφύγουν την περιττή δημοσιότητα και για να διαφύγουν κατά το δυνατό από την προσοχή των κρατικών αξιωματούχων, οι χριστιανοί διεξήγαγαν τις λατρευτικές συνάξεις τους είτε μυστικά είτε χωρίς δημόσια ανακοίνωση. Με μια ευρύτερη και βαθύτερη έννοια η απαρέσκεια και, ως αποτέλεσμα, ο διωγμός που αναπτύχθηκε και τη συνόδεψε αποτελούσαν τεκμήρια ότι, όπως είχε πει ο Ιησούς, στο Ευαγγέλιο κάτι είχε εμφανιστεί στον κόσμο με το οποίο ο κόσμος βρισκόταν σε έχθρα μαζί του.

Οι κατηγορίες ποίκιλλαν. Οι Χριστιανοί δεν δέχονταν να συμμετέχουν σε παγανιστικές τελετές και γι’ αυτό τους αποκαλούσαν άθεους. Εξαιτίας της αποχής τους από πολλές πλευρές της δημόσιας ζωής—τις ειδωλολατρικές γιορτές, τις κοσμικές διασκεδάσεις οι οποίες για τους Χριστιανούς ήταν διαποτισμένες πέρα για πέρα από παγανιστικές δοξασίες, συνήθειες και ανήθικες πράξεις—τους περιφρονούσαν θεωρώντας τους μισανθρώπους. Ήταν κάτι το συνηθισμένο να θεωρούν ότι διέπρατταν τις πιο αισχρές ανήθικες πράξεις στις συνάξεις τους. [...]

Πιο λογικά άτομα πιθανόν να απέρριπταν αυτές τις αναφορές αλλά ενοχλούνταν από τη συνεχή αύξηση μια αδελφότητας που απλωνόταν σε ολόκληρη την αυτοκρατορία γεγονός το οποίο, σε μια εποχή που η πολιτική και οικονομική τάξη βρισκόταν σε ολοφάνερη αστάθεια, απειλούσε τη δομή της κοινωνίας, διότι όχι μόνο απομακρύνονταν από πολλά από τα έθιμα τα οποία διατηρούσαν την ενότητά της, αλλά τα αποκήρυτταν ως ανόητα και πονηρά. [...]

Οι μη χριστιανοί αντιλήφθηκαν ότι λόγω της επαναστατικής της φύσης, του ασυμβίβαστου χαρακτήρα της, και της αξίωσής της για την υποταγή όλης της ανθρωπότητας, θα έπρεπε η καθεστικυία τάξη να φοβάται τη χριστιανοσύνη περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο μεταξύ των ανταγωνιστών της, χωρίς μάλιστα να εξαιρείται ούτε και ο ιουδαϊσμός.

* Kenneth Scott Latourette,
A History of Christianity: To A.D. 1500
[Ιστορία της Χριστιανοσύνης: Ως το 1500 μ.Χ.],
HarperCollins, 1975,
pp./σσ. 81, 82.

Τα Χριστούγεννα στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό /Christmas in Greek traditional culture

Τα Χριστούγεννα
στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό

Το 378 για πρώτη φορά γιορτάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη ως αυτοτελής γιορτή

Παραμονές Χριστουνέννων τα παιδιά γύριζαν στα σπίτια
και έψελναν τα κάλαντα.
Στην εικόνα «Ο μικρός σαλπιγκτής» του Γεωργίου Ιακωβίδη.

Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων αντικατέστησε πιθανότατα αρχαιοελληνικές ή ρωμαϊκές γιορτές, όπως τα Σατουρνάλια, τα Κρόνια κ.ά., συνδεδεμένες με τις χειμερινές τροπές του ήλιου (το χειμερινό ηλιοστάσιο στις 22 Δεκεμβρίου).

Περιλαμβάνει τις ημέρες από την παραμονή των Χριστουγέννων (24 Δεκεμβρίου) έως την παραμονή των Θεοφανείων (5 Ιανουαρίου). Έτσι, είναι φυσικό, οι χριστιανικές γιορτές, όπως είναι η Γέννηση του Χριστού, η εορτή του Αγίου Βασιλείου, η Περιτομή και η Βάπτιση να έχουν συνδεθεί με ειδωλολατρικές συνήθειες που αποσκοπούσαν στον εξευμενισμό των δαιμονικών όντων και στην ευετηρία (καλοχρονιά).

Κύριο χαρακτηριστικό των ημερών αυτών είναι οι αγερμοί (κάλαντα) από μικρούς και μεγάλους, οι μεταμφιέσεις, οι προληπτικές ενέργειες για το καλό της χρονιάς κ.ά.

Τα χοιροσφάγια

Μια χαρακτηριστική εκδήλωση των Χριστουγέννων είναι τα χοιροσφάγια, με θυσιαστικό χαρακτήρα, απήχηση αρχαίων εξιλαστήριων και καθαρτήριων θυσιών που συνοδεύονται από μαγικές και δεισιδαιμονικές πράξεις, όπως τα μαντέματα. Οι Ρωμαίοι στην εορτή των Βρουμαλίων στο τέλος του έτους θυσίαζαν χοίρους στον Κρόνο και τη Δήμητρα. Ο χοίρος είναι πιθανότατα μία ενσάρκωση του βλαστικού και γονιμικού δαίμονα, είτε επειδή καταστρέφει τη βλάστηση είτε και εξαιτίας της πολυτοκίας του.

Στον παραδοσιακό πολιτισμό η λατρεία είναι ενσωματωμένη στην αγροτική οικονομία. Η εκτροφή του χοίρου εξασφαλίζει στην οικογένεια κρέας και λίπος για ολόκληρη τη χρονιά. Δεν ήταν δύσκολο να διατηρούν από ένα χοίρο σε κάθε σπίτι καθώς ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία και είχαν να τον ταϊσουν σιτηρά, τυρόγαλο, βελανίδια και αποφάγια αντί να τα πετάνε.

Για τη σφαγή ακολουθούνταν ιδιαίτερη εθιμοτυπία καθώς γινόταν με ειδικό μαυρομάνικο μαχαίρι και θύτης ήταν ο αρχηγός της οικογένειας. Από το αίμα του ζώου έγραφαν ένα σταυρό στο μέτωπο των μικρών παιδιών για τον πονοκέφαλο.

Κάρφωναν το ρύγχος του χοίρου στον τοίχο ή πάνω από την πόρτα για να διώχνει τους καλικαντζάρους. Από τη σπλήνα και το συκώτι του μάντευαν το μέλλον της οικογένειας.

Έπειτα μαζεύονταν στα σπίτια και δοκίμαζαν τους χοιρινούς μεζέδες και παρασκεύαζαν τα λουκάνικα, τα απάκια και τα σύγλινα. Ιδιαίτερα φιλανθρωπικό χαρακτήρα αλληλεγγύης προς τον συνάνθρωπο είχε η συνήθεια να στέλνουν «τα σκουτελικά για ψυχικό» δηλαδή καλάθια με δώρα, κυρίως φαγώσιμα.

Τα Χριστούγεννα και τα έθιμά τους

Η γιορτή των γενεθλίων του Χριστού θεσπίστηκε στις 25 Δεκεμβρίου από τους Χριστιανούς και ο εορτασμός της επεκτάθηκε σταδιακά σε όλο το ρωμαϊκό κράτος, ανατολικό και δυτικό. Στόχος τους ήταν να παραμερίσουν τον περσικό θεό Μίθρα, θεό του ήλιου και του φωτός. Η μέρα των γενεθλίων του «το Γενέθλιον του αήττητου Ήλιου» γιορταζόταν στις 25 του Δεκέμβρη. Η γιορτή αυτή συνδυαζόταν με τα Σατουρνάλια, παλιά αγροτική γιορτή που έγινε μία από τις σπουδαιότερες γιορτές των Ρωμαίων και γιορταζόταν από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου.

Ο σύνδεσμος του Χριστού με τον ήλιο φανερώνεται και στην υμνογραφία των Χριστουγέννων: «Ανέτειλας, Χριστέ, εκ Παρθένου, νοητέ Ήλιε της Δικαιοσύνης». Η γέννηση του Χριστού γιορταζόταν αρχικά στις 6 Ιανουαρίου, μαζί με τη βάπτιση. Το 378 για πρώτη φορά γιορτάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη τα Χριστούγεννα ως αυτοτελής γιορτή.

Προάγγελος των Χριστουγέννων είναι οι ομάδες των παιδιών που τραγουδούν τα κάλαντα. αρχίζοντας με την εξιστόρηση της γέννησης του Χριστού, συνεχίζουν με παινέματα για το σπίτι και τους σπιτικούς και τελειώνουν ζητώντας πλούσιο φιλοδώρημα.

Στο Ζαγόρι της Ηπείρου για παράδειγμα, ξημερώνοντας Χριστούγεννα, κάνουν τα «σπάργανα», τηγανίτες με πολλά καρύδια επάνω που συνηθίζουν να προσφέρουν σε όσους επισκέπτονται λεχώνα. Το Δωδεκαημέρου που μεσολαβεί ανάμεσα στη γέννηση και τη βάπτιση του Χριστού είναι μια ιδιαίτερη χρονική περίοδος. Αν για τα μικρά αβάπτιστα παιδιά και τις λεχώνες παίρνονται ιδιαίτερες προφυλάξεις για να τα προστατεύσουν καθώς είναι ευάλωτα στις επιβουλές και συνάμα επικίνδυνα, ο χρόνος που μεσολαβεί ως τη βάπτιση του Χριστού είναι χρόνος αταξίας που αφορά ολόκληρη την παραδοσιακή κοινωνία.

Τα Χριστούγεννα αποτελούν οικογενειακή γιορτή, που συγκεντρώνει τα μέλη της οικογένειας γύρω από το κοινό τραπέζι, όπου θα κόψουν το χριστόψωμο, στολισμένο με καρύδια και σχέδια από ζυμάρι. Στη Μακεδονία και αλλού τα Χριστούγεννα μαγείρευαν ντολμαδάκια (σαρμάδες) με λάχανο και κρέας χοιρινό, συνοδευμένο με σέλινο, πράσο ή σπανάκι, ενώ σε άλλες περιοχές έσφαζαν κότα και έφτιαχναν σούπα. Η γαλοπούλα είναι νεώτερη συνήθεια στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι.

Τα κάλαντα των Χριστουγέννων

Τα κάλαντα είναι τραγούδια που λέγονται από ομάδες παιδιών ή ενηλίκων στους δρόμους ή τα σπίτια με φιλοδώρημα. Πήραν το όνομά τους από τη γιορτή των Καλενδών του ρωμαϊκού ημερολογίου.

Την παραμονή των Χριστουγέννων παιδιά ή άντρες γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι κι έλεγαν τα κάλαντα. Στη Χίο το βράδυ της παραμονής ομάδες παιδιών ή άντρες γύριζαν στα σπίτια με τύμπανα και φλογέρες ή με μουσική και έψαλλαν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

Στην περιοχή Κοζάνης κρατούσαν ένα ξύλο μήκους μισού μέτρου και σχήματος Τ (την τζομπανίκα) για να χτυπούν τις πόρτες και ένα τροβά (υφαντό σακούλι για τα δώρα). Οι νοικοκυρές τους «φιλεύουν» μήλα, σύκα, καρύδια, κάστανα, κουλουράκια (κολιαντίνες), αβγά, χρήματα κ.ά.

Στην Ήπειρο τραγουδούσαν:

Κόλιαντα , μπάμπω, κόλιαντα,

Και μένα κολιαντίνα

Κι αν δεν μου δώσεις

Κι αν δεν μου δώσης κόλιαντα,,

Δώσ' μας την θυγατέρα σ'.

-Τι την θέλεις, τη δική μου θυγατέρα

-Να την φιλώ να την τσιμπώ

να με ζεσταίνει το βράδυ

Φέρτε μας τα κόλιαντα,

Τι μας πήρ' η μέρα.

Η μέρα μερουλίζει

Το πουλί τσουρίζει.

Η γάτα νιαουρίζει,

Ο Χριστός γεννιέται,

Γεννιέται και βαφτίζεται

Στους ουρανούς απάνω.

Οι άγγελοι χαίρουνται

Και τα δαιμόνια σκάνουν (=σκάνε)

Σκαίνουν και πλαντάζουν

Τα σίδερα δαγκάνουν

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο φαίνεται ότι εμφανίστηκε στη νεώτερη Ελλάδα την εποχή του Όθωνα. Βέβαια μόνο ύστερα από τον τελευταίο πόλεμο εκλαϊκεύτηκε και αγαπήθηκε ως χριστουγεννιάτικο στολίδι. Είναι γερμανικό και σκανδιναβικό έθιμο και από εκείνους τους λαούς το έμαθαν και οι άλλοι. Η χρήση πράσινων κλαδιών αειθαλών δένδρων υπήρχε και στις αρχαίες γιορτές των «δεντροφοριών» και στις ρωμαϊκές και βυζαντινές καλένδες. Το δέντρο με τα αναβλαστικά σχήματα και το πράσινο χρώμα ήταν πάντα ένα σύμβολο ζωής. Όσον αφορά το στολισμένο καραβάκι τα παιδιά των νησιών και των παραθαλασσίων περιοχών τραγουδούσαν τα κάλαντα κρατώντας φωτισμένα καράβια σαν φαναράκια. Στην Ηπειρωτική και Ορεινή Ελλάδα κρατούσαν επίσης φανάρι, μια εκκλησία, ένα ομοίωμα της αγιας-Σοφιάς.

Οι καλικάντζαροι

Οι καλικάντζαροι έρχονταν την παραμονή των Χριστουγέννων και έφευγαν τα Θεοφάνεια. Έχουν διάφορες ονομασίες: Λυκοκαντζαραίοι, σκαρικατζέρια, καρκατζέλια, πλανήταροι (Κύπρος), Κάηδες (Σύμη), καλλισπούδηδες, χρυσαφεντάδοι (Πόντος), κωλοβελόνηδες, παρωρίτες ή παραωρίτες (πριν από το λάλημα του πετεινού), παγανά. Με παρεμφερή ονόματα υπάρχουν οι καλικάντζαροι και στους βαλκανικούς λαούς. Και στους άλλους χριστιανικούς λαούς εμφανίζονται δοξασίες για δαιμονικά όντα κατά το Δωδεκαήμερο: Λυκάνθρωποι, Στρίγγλες, Μάγισσες, Νόρνες.

Συμβολίζουν το σκοτάδι και ζουν όλο το χρόνο στα έγκατα της γης, προσπαθώντας να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Όταν είναι πολύ κοντά να το πετύχουν, την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στη γη δημιουργώντας προβλήματα στους ανθρώπους. Η πίστη για τους καλικαντζάρους ως δαιμονικών όντων που ζουν κάτω από τη γη στηρίζεται στην κοσμοθεωρία περί ακινησίας της γης. Μένουν ανάμεσα στους ανθρώπους δώδεκα ημέρες ως την παραμονή των Φώτων αφήνοντας στην ησυχία του το δέντρο της Ζωής να αναβλαστήσει.

Ο λαός τους φαντάζεται μαύρους και άσχημους, κουτσούς, ψηλούς με μάτια κόκκινα, πόδια τραγίσια και σώμα τριχωτό. Οι άνθρωποι προσπαθούσαν να τους εξουδετερώσουν με διάφορους τρόπους και κυριότερα με τη φωτιά, η οποία καίει συνεχώς στο τζάκι όλο το Δωδεκαήμερο. Διάλεγαν ένα κούτσουρο («δωδεκαμερίτης», «χριστόξυλο») και μάλιστα από αγκαθωτό δέντρο. Με τη στάχτη του ράντιζαν το σπίτι ξημερώματα παραμονής Θεοφανείων τρέποντας σε φυγή τα δαιμόνια.

Σύμφωνα με μια παράδοση: «Οι Λυκοκαντζαραίοι έρχονται από τη γης αποκάτου. Ούλο το χρόνο πελεκάν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης. Κόβουν κόβουν όσο που μενέσκει λιγάκι ακόμα ως μια κλωνά άκοπο, και λεν «χάισε να πάμε, και θα πέση μοναχό του».

Και στα νησιά φτάνουν οι καλικάντζαροι. Με το καράβι τους. Κάνουν ζημιές: Χύνουν το νερό, τ' αλεύρι, κατουρούν τη στάχτη. Γι αυτό και βάζουν στη φωτιά ρείκια, αλάτι, που κάνουν κρότο, ή ρίχνουν κανένα πετσί να βρωμάει».

Ο λαός πιστεύει ότι Καλικάντζαροι γίνονται όσοι γεννιούνται το Δωδεκαήμερο, γιατί έχουν συλληφθεί την ίδια μέρα με το Χριστό. Θέλουν να κάνουν κακό στους ανθρώπους. Είναι άσκημοι, κουτσοί, εριστικοί, ανόητοι γιατί δεν βοηθά ο ένας τον άλλον και για το λόγο αυτό είναι αναποτελεσματικοί στο να κάνουν κακό. Όσους περπατούσαν τη νύχτα έξω τους ανάγκαζαν να χορέψουν μαζί τους (είναι χαρακτηριστικό το παραμύθι με τη Μάρω που γύριζε από το μύλο τη νύχτα).

Οι μυλωνάδες που εργάζονταν στο μύλο, ο οποίος ήταν συνήθως χτισμένος σε μέρος μακριά από τον καθαγιασμένο χώρο του οικισμού δίπλα σε ποτάμι, είχαν πάρε δώσε με καλικαντζάρους. Τα Φώτα όλα τα πονηρά πνεύματα φεύγουν με τον αγιασμό..

Το «Χριστόξυλο»

Κλαδιά δέντρων, ανάλογα με την περίσταση, χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια της χρονιάς για στολισμό, επίτευξη γονιμότητας, αποτροπή επιβλαβών ζωυφίων, προστασία από τη βασκανία και γενικά για ευεργετική επίδραση σε ανθρώπους, ζώα και κτήματα.

Έτσι η ελιά σύμβολο μακροβιότητας, γονιμότητας και ευτυχίας εξαιτίας του αειθαλλούς της φυλλώματος και του εξαιρετικά θρεπτικού και υγιεινού καρπού της, χρησιμοποιήθηκε και εξακολουθεί να έχει την μεγαλύτερη χρήση στα χαρακτηριστικά περάσματα του ανθρώπινου κύκλου της ζωής (από τη γέννηση ως το θάνατο), αλλά και στον κύκλο του χρόνου (από τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά, την Πρωτομαγιά). Αλλά και το πουρνάρι (δρυς, δέντρο), η καρυδιά, η κρανιά, η μηλιά κ.ά. χρησιμοποιούνται εθιμικά για τον αποχρωματισμένο τελετουργικά στολισμό των σπιτιών κατά τη διάρκεια του χρόνου.

Στη Χίο το βράδυ της παραμονής ομάδες παιδιών ή άντρες γύριζαν στα σπίτια με τύμπανα και φλογέρες ή με μουσική και έψαλλαν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

* Η κυρία Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη είναι διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.

* Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη,
«Τα Χριστούγεννα στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό»,
Το Βήμα, 23 Δεκεμβρίου 2011.

Samuele Bacchiocchi:From Sabbath To Sunday: How Did It Come About?Από το Σάββατο στην Κυριακή: Πώς Προέκυψε η Αλλαγή;

«The change from Sabbath to Sunday did not come about at the beginning of Christianity by the authority of Christ or the Apostles who allegedly chose the first day of the week as the new Christian Sabbath to celebrate Christ's resurrection. Rather the change began about a century after Christ's death during the reign of the Roman Emperor Hadrian (about A. D. 135), as a result of an interplay of political, social, pagan and religious factors to be mentioned shortly. Essentially, it was the necessity to avoid the repressive anti-Jewish and anti-Sabbath legislation promulgated in A. D. 135 by Emperor Hadrian that caused the Bishop of Rome to pioneer the change from Sabbath to Sunday and from Passover to Easter-Sunday. These changes were designed to show the Christian separation and differentiation from the Jews at a time when Jewish religious practices were outlawed by the Roman government.

The implications of this conclusion is that the change from Saturday to Sunday was not merely a change of names or numbers, but a change of meaning, authority, and experience.»

«Η αλλαγή από το Σάββατο στην Κυριακή δεν προέκυψε στην αρχή της Χριστιανοσύνης με την εξουσία του Χριστού ή των Αποστόλων οι οποίοι υποτίθεται ότι επέλεξαν την πρώτη μέρα της εβδομάδας ως το νέο χριστιανικό Σάββατο για τον εορτασμό της ανάστασης του Χριστού. Μάλλον η αλλαγή ξεκίνησε περίπου έναν αιώνα μετά το θάνατο του Χριστού κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αδριανού (περ. 135 μ.Χ.), ως αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης πολιτικών, κοινωνικών, παγανιστικών και θρησκευτικών παραγόντων για να αναφερθούμε εν συντομία. Κατ' ουσίαν, ήταν η ανάγκη να αποφευχθεί η καταπιεστική αντιϊουδαϊκή και αντισαββατική νομοθεσία που θεσπίστηκε το 135 μ.Χ. από τον Αυτοκράτορα Αδριανό που οδήγησε τον Επίσκοπο Ρώμης να καινοτομίσει αλλάζοντας το Σάββατο σε Κυριακή και το ιουδαϊκό Πάσχα σε χριστιανικό Πάσχα-Κυριακή. Οι αλλαγές αυτές αποσκοπούσαν στην ανάδειξη του διαχωρισμού και της διαφορετικότητας των Χριστιανών από τους Ιουδαίους σε μια περίοδο κατά την οποία οι ιουδαϊκές θρησκευτικές πρακτικές είχαν τεθεί εκτός νόμου από τη ρωμαϊκή κυβέρνηση.

Από το συμπέρασμα αυτό συνάγεται ότι η αλλαγή από το Σάββατο στην Κυριακή δεν ήταν απλώς μια αλλαγή σε ονόματα ή αριθμούς, αλλά μια αλλαγή νοήματος, εξουσίας και εμπειρίας».

* Samuele Bacchiocchi, *
«From Sabbath To Sunday: How Did It Come About?»
[«Από το Σάββατο στην Κυριακή: Πώς Προέκυψε η Αλλαγή;»],
Endtime Issues No./Αρ. 64, 1 March/Μάρτιος 2001,
pp./σσ. 5, 6.
[English/Αγγλικά, PDF]

Η Καθαρά Δευτέρα, η Απόκρια, τα Κούλουμα& τα οργιαστικά ΔιονύσιαClean Monday, the Apokreo, the Koulouma& the orgiastic Dionysia

Καθαρά Δευτέρα

«Η Καθαρά Δευτέρα είναι μια πανάρχαιη γιορτή που σχετίζεται κυρίως με τις φαλλικές πομπές των Κατ' Αγρούς Διονυσίων αλλά και με ορισμένες Απολλώνιες ιδέες λατρευτικού περιεχομένου.

Λέγεται Καθαρά διότι από το πρωί οι νοικοκυρές καθαρίζουν τα σκεύη τους από τα μαγειρέματα των Απόκρεω.

Καθαρίζουν δηλαδή τη λάτρα τους.

Η λέξη λάτρα παράγεται από το ρήμα λατρεύω. Λατρεύω, από το λατρίς, πάει να πει δουλεύω, υπηρετώ· ακόμη προσεύχομαι, θυσιάζω. Λάτρις είναι η υπηρέτρια θεών και ανθρώπων και λάτρο η αμοιβή τους.

Η έννοια του καθαρού σχετίζεται τόσο με τη λάτρα, όσο και με τη λατρεία των Καθαρμών που παράγονται από το επίθετο καθαριστής. Καθ, απ' όπου το ρήμα καθ-αίρω και από κάθαρση, καθάρσιος κ.ά. Καθαρμός, κασταλία, κάθαρμα, καθάρειος, καθαρίζω, καθαιρώ σημαίνει καθαρίζω, δηλαδή μαζεύω και απορρίπτω τα σκουπίδια, τα καθάρματα. Το κάθαρμα -κυριολεκτικά το σκουπίδι- παράγεται από το καθαίρω.

Για τους λαογράφους μας, η Καθαρά Δευτέρα ανήκει στην Απόκρια ή αποκρέα του μεταγενέστερου επιθέτου απόκρεως που παράγεται από τις λέξεις από + κρέας. Η τελευταία μέρα κρεοφαγίας πριν από τις νηστείες.

Γράφει ο Μέγας για την Καθαρά Δευτέρα: «Κανείς κανών [σ. 197] δεν απαγορεύει το κρασί. Η ευθυμία διατηρείται από την προηγούμενη. Υπάρχει κέφι και λυτή γλώσσα, με μια διαφορά· η σκηνή αλλάζει και όλοι οικογενειακώς εξέρχονται στην εξοχή για να κάμουν τα κούλουμα».

Τα κούλουμα, η γιορτή της Καθαράς Δευτέρας, παράγονται από την αλβανική colum που σημαίνει καθαρός ή από τη λατινική cumulus. Κούμουλος είναι ο σωρός, η προσθήκη, το επίμετρο. Και Κούμουλα, μας πληροφορεί ο Σ. Μάνεσης, λέγονται στη Μύκονο, στην Πάρο και στην Κρήτη.

Μ' αυτή την έννοια τα κούλουμα, από το cumulus, είναι τα μεθεόρτια των Απόκρεω. Μια μέρα ακόμα που προστίθεται, που «σωρεύεται» στο αποκριάτικο ξεφάντωμα με χορούς, μιμήσεις, τραγούδια, πέταγμα αετών και άλλες εκδηλώσεις. Η διαφορά όπως είπαμε είναι η κοινή έξοδος, η ομαδική έξοδος στην εξοχή, όπου παλιότερα, στα χωριά της Θεσσαλίας, κυρίως στον Τύρναβο, κρατούσαν φαλλούς από πηλό, ξύλινους ή από καρότα.

Γράφει ο Αχ. Τζάρτζανος για το έθιμο: «Άμα άκουε κανείς τα τραγούδια μπορούσε να λάβει μια ιδέα τι ήταν τα φαλλικά και τα άλλα όμοια άσματα των αρχαίων Ελλήνων». Όταν ομαδικά έβγαιναν στην εξοχή για να γιορτάσουν τα Κατ' Αγρούς Διονύσια ή τα σημερινά Κούλουμα».

* Βαρδιάμπασης Νίκος,
Ιστορία μιας λέξης,
Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη, 1996,
σσ. 196, 197.







Ενδιαφέρον έχει το ευσύνοπτο του σχετικού άρθρου της Βικιπαίδειας:

Καθαρά Δευτέρα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Με την Καθαρά Δευτέρα ξεκινά η Σαρακοστή για την Ορθόδοξη εκκλησία, ενώ ταυτόχρονα σημάνει το τέλος των Απόκρεω. Η Καθαρά Δευτέρα ονομάστηκε έτσι γιατί οι Χριστιανοί "καθαρίζονταν" πνευματικά και σωματικά. Είναι μέρα νηστείας αλλά και μέρα αργίας για τους Χριστιανούς. Η νηστεία διαρκεί για 40 μέρες, όσες ήταν και οι μέρες νηστείας του Χριστού στην έρημο.

Την Καθαρά Δευτέρα συνηθίζεται να τρώγεται λαγάνα (άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα),ταραμάς και άλλα νηστίσιμα φαγώσιμα, κυρίως λαχανικά, όπως και φασολάδα χωρίς λάδι. Επίσης συνηθίζεται το πέταγμα χαρταετού.

Τ΄ ακούτε τι παράγγειλε η Καθαρή Δευτέρα;
Πεθαίν΄ ο Κρέος, πέθανε, ψυχομαχάει ο Τύρος
σηκώνει ο Πράσος την ουρά κι ο Κρέμμυδος τα γένεια
Μπαλώστε τα σακούλια σας, τροχίστε τα λεπίδια
και στον τρανό τον πλάτανο, να μάσουμε στεκούλια
(Δημοτικός σατυρικός θρήνος Φθιώτιδας)    

Η Καθαρά Δευτέρα εορτάζεται 48 ημέρες πριν την Κυριακή του Πάσχα.

Δείτε επίσης

• Κούλουμα

Πηγές

• Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου τ.3ος, σ.264

Χριστιανική ανεξιθρησκεία; /Christian religious tolerance?

«La société païenne a vécu sous le régime d’ une substantielle tolérance re­ligieuse jusqu’ au moment où elle s’est trouvée en face du christianisme».

[«Pagan society enjoyed substantial religious tolerance until it had to face Christianity».

«Η παγανιστική κοινωνία απολάμβανε ουσιαστική ανεξιθρησκεία μέχρι τότε που βρέθηκε αντιμέτωπη με τον Χριστιανισμό».]

* Robert Joly,
Origines et évolution de l’ intolérance catholique,
[Η προέλευση και η εξέλιξη της Καθολικής μισαλλοδοξίας],
Bruxelles: Éditions de l’Université de Bruxelles, 1985, σ. 26.

Όταν η Εκκλησία απέκτησε κοσμική εξουσία / When the Church got wordly power

«The Christians in power acted exactly like their former persecutors. Indeed, existing forms of torture, slavery, and mutilation (e.g., eunuchry) were not abolished, but widely used by the Christian emperors. Nor did Christian ferocity come only from the political officials among its sympathizers. From the beginning, there were violent conflicts within the Church over questions of heresy and leadership. The election of the Bishop of Rome in 366 was settled by the murder of several hundreds of one Christian faction by another; struggles over the Bishoprics of Constantinople and Alexandria were fought out by mobs hurling stones. When the Church felt its strength, its pagan opponents were subject to ferocious violence, as in the case of the philosopher Hypatia».

[«Όταν ανέλαβαν την εξουσία οι Χριστιανοί έπραξαν όπως οι πρώην διώκτες τους. Πράγματι, υπάρχουσες μορφές βασανισμού, η δουλεία, και ο ακρωτηριασμός (πχ ευνουχισμός) δεν καταργήθηκαν, αλλά χρησιμοποιήθηκαν ευρέως από τους χριστιανούς αυτοκράτορες. Ούτε προήλθε η χριστιανική αγριότητα μόνο από τους πολιτικούς αξιωματούχους που βρίσκονταν μεταξύ των φίλα προσκείμενων. Από την αρχή, υπήρχαν βίαιες συγκρούσεις στο εσωτερικό της Εκκλησίας για ζητήματα αίρεσης και ηγεσίας. Η εκλογή του Επισκόπου της Ρώμης το 366 ολοκληρώθηκε με τη δολοφονία αρκετών εκατοντάδων της μίας χριστιανικής παράταξης από την άλλη· η πάλη για τις επισκοπές της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας διεξαγόταν από πλήθη που εκσφενδόνιζαν πέτρες. Όταν η Εκκλησία αντιλήφθηκε τη δύναμή της, οι παγανιστές αντίπαλοί της έγιναν αντικείμενο άγριας βίας, όπως συνέβη στην περίπτωση της φιλοσόφου Υπατίας».]

* Randall Collins,
«Three Faces of Cruelty: Towards a Comparative Sociology of Violence»,
[Τρία Όψεις Σκληρότητας: Προς μια Συγκριτική Κοινωνιολογία της Βίας]
Theory and Society, Springer, Τόμ. 1, Αρ. 4 (Χειμώνας, 1974), σ. 426.